የባሕሪ/የስበዕና መታወክ አይነቶች

ዲ.ኤስ.ኤም.(DSM-5-TR) የተባለው የአእምሮ ሕመሞች መመርመሪያ እና ስታቲስቲካዊ መመሪያ 10 የተወሰኑ የባሕሪ መታወክ ዓይነቶችን ይዘረዝራል፣ እነሱም በተመሳሳይ ባህሪያት ላይ ተመስርተው በሦስት ቡድኖች (Clusters) ይከፈላሉ።

ቡድን ሀ (Cluster A) 

ባልተለመዱ እና ለየት ባሉ አስተሳሰቦች እና ባህሪዎች የሚታወቁ የባሕሪ መታወክ ዓይነቶችን ያጠቃልላል። እነዚህም የሚከተሉትን ያካትታሉ፡

የፓራኖይድ ስብዕና መታወክ (Paranoid Personality Disorder): ምልክቶቹም

• ሌሎችን ያለ በቂ ምክንያት መጠርጠር እና አለመተማመን 
• ለሌሎች ምስጢር ለመንገር መፍራት፣ ምክንያቱም መረጃው በኔ ላይ ሊውል ይችላል ብሎ በማሰብ
• ምንም ጉዳት የሌላቸውን ንግግሮች ወይም ሁኔታዎችን እንደ ግል ስድብ ወይም ጥቃት መውሰድ
• ቂም የመያዝ ልማድ መኖር
• ያለ በቂ ምክንያት የትዳር ጓደኛ ወይም የፍቅር አጋር ታማኝ እንዳልሆነ አብዝቶ መጠርጠር

የስኪዞይድ ስብዕና መታወክ (Schizoid Personality Disorder):ምልክቶቹም

• እራሱን ከማህበራዊ ግንኙነቶች ማግለል 
• ሁልጊዜም ብቻውን መሆንን ይመርጣል
• ስሜቶችን የሚገልጹበት መንገድ ውስን ነው
• በተለምዶ ደስታ ከሚሰጡ እንቅስቃሴዎች ደስታ አለማግኘት

የስኪዞታይፓል ስብዕና መታወክ (Schizotypal Personality Disorder): ምልክቶቹም

• እንግዳ በሆኑ እምነቶች እና ለየት ባሉ ባህሪያት ይታወቃሉ
• ለየት ያሉ አባበሶች እና አነጋገሮች አሏቸው
• ሰዎች ከኋላቸው የሚያወሩት ስለነሱ እንደሆነ ያስባሉ
• እንደ ቴሌፓቲ (telepathy) እና አጉል እምነቶች (superstitions) ላይ ከሌሎች ሰዎች በበለጠ ያምናሉ እናም ባህሪያቸው በእነዚህ እምነቶች ይወሰናል
• ለሌሎች የማይሰሙ ነገሮችን ይሰማቸዋል ወይም ያስባሉ

ቡድን ለ (Cluster B) 

ዋነኛ መገለጫዎቻቸው ድራማዊ እና የማይገመቱ ባህርያት፣ ያልተረጋጉ ስሜቶች እና ግድ የለሽ ድርጊቶችን ናቸው። እዚህ ውስጥ የሚካተቱት የበሽታ አይነቶች የሚከተሉት ናቸው

አንቲ ሶሻል ስብዕና መታወክ (Antisocial Personality Disorder): ምልክቶቹም

• ለሌሎች ፍላጎትና ስሜት ደንታ የሌለው መሆን
• መዋሸት፣ መስረቅ እና ሌሎችን ለግል ጥቅም መጠቀም 
• በተደጋጋሚ ሕግን መጣስ
• የሌሎችን መብት አለማክበርና መጣስ
• አመፀኛ እና ሁከት ፈጣሪ መሆን
• ለራሳቸው ወይም ለሌሎች ደህንነት ደንታ የሌለው መሆን
• ነገሮችን ባለማሰብ እና በግድየለሽነት መሥራት
• በድርጊታቸው ለሌሎች ስለሚደርሰው ጉዳት ጸጸት አለመሰማት

ቦርደርላይን ስብዕና መታወክ (Borderline Personality Disorder):ምልክቶቹም

• ስሜትን ለመቆጣጠር በጣም መቸገር
• ብቻ የመሆን ወይም የመተዉ ከፍተኛ ፍርሃት
• የማያቋርጥ የባዶነት ስሜት መኖር
• ራስን እንደ ደካማ ወይም ያልተረጋጋ አድርጎ ማየት
• ስለራሳቸው ያላቸው አመለካከት ብዙ ጊዜ አሉታዊ ነው
• ከሌሎች ሰዎች ጋር ያላቸው ግንኙነት ከፍቅር ወደ ጥላቻ በፍጥነት ሊለዋወጥ ይችላል
• ከሌሎች ጋር በሚነጋገሩበት ጊዜ ስሜታቸው በድንገት ይለዋወጣል
• ራስን የመጉዳት ወይም ራስን የማጥፋት ዛቻ ያሳያሉ
• ብዙ ጊዜ ቁጡ መሆን
• ግድ የለሽ እና አደገኛ ድርጊቶች ያለማሰብ መፈጸም

ሂስትሪዮኒክ ስብዕና መታወክ (Histrionic Personality Disorder): 

• በሁሉም ሁኔታዎች የትኩረት ማዕከል መሆን መፈለግ 
• ከመጠን በላይ ስሜታዊ ወይም ድራማዊ መሆን
• ጠንካራ አስተያየት መኖር ግን የሚናገረውን ለመደገፍ በቂ መረጃ ሳይኖረው መናገር
• በሌሎች ሰዎች አስተያየት ወይም ሐሳብ በቀላሉ መመራት
• ስሜቶቹ ውጫዊ እና በፍጥነት የሚቀያየሩ ናቸው።
• ለአካላዊ ገጽታ ከፍተኛ ትኩረት መስጠት
• ከሰዎች ጋር ያላቸው ግንኙነት ከትክክለኛው በጣም የጠበቀ እንደሆነ ማመን

ናርሲሲስቲክ ስብዕና መታወክ (Narcissistic Personality Disorder) 

• የሌሎችን ስሜት አይረዱም
• ራስን እንደ ልዩ እና ከሌሎች የላቀ አድርጎ ማሰብ
• የኃይል፣ ስኬት እና ውበት ከፍተኛ ምኞቶች መኖር
• የሌሎችን ስሜትና ፍላጎት አለመረዳት
• ስኬቶቻቸውን እና ችሎታቸውን በማጋነን መናገር
• ያለማቋረት ውዳሴ መፈለግ
• ከሌሎች የተሻሉ እንደሆኑ መሰማት
• ያለ በቂ ምክንያት ልዩ ሞገስ ወይም ጥቅም መፈለግ
• ሌሎችን ለግል ጥቅም መጠቀም
• በሌሎች ሰዎች ስኬት ይቀናሉ ወይም ሌሎች በእነሱ እንደሚቀኑ ያምናሉ

ቡድን ሓ (Cluster C) 

በከፍተኛ ጭንቀትና ፍርሀትን የሚገለጹናቸው። እነዚህም የሚከተሉትን ያካትታሉ

የአቮይዳንት/ የተገለለ ስብዕና መታወክ (Avoidant Personality Disorder) 

• ይህ በሽታ ያለባቸው ሰዎች ዘላቂነት ያለው የበታችነት ስሜትና በሌሎች እንዳይፈረድባቸው ከፍተኛ ፍርሃት አለባቸው።
•  ከሰዎች ጋር መገናኘት ቢፈልጉም እንኳ፣ ባለመቀበል ፍርሃት ምክንያት ራሳቸውን ከማኅበራዊ ግንኙነቶች ያገላሉ።
• ለትንሽ ትችት በጣም ስሜታዊ መጎዳት
• በቂ ወይም አስፈላጊ እንዳልሆኑ አድርገው ማሰብ
• ከሌሎች ጋር ግንኙነት የሚጠይቁ ሥራዎችን አለመሥራት
• ከማኅበራዊ ግንኙነት ራሳቸውን ማግለል
• አዲስ ነገር አለመሞከር እና አዲስ ሰዎችን አለመገናኘት
• በማኅበራዊ ሁኔታዎች ውስጥ በጣም ዓይን አፋር መሆን

የዲፔንዳንት/ ጥገኛ ስብዕና መታወክ (Dependent Personality Disorder)

• ከአንድ ሰው ጋር በጣም ይቀራረባሉ እና ያንን ሰው ለማስደሰት ከፍተኛ ጥረት ያደርጋሉ።
• በሌሎች ላይ ከመጠን በላይ ጥገኛ መሆን እና እንክብካቤ መፈለግ
• ከሌሎች ሰዎች ጋር በሚኖራቸው ግንኙነት ጋር ታዛዥ እና ተገዢ ይሆናሉ
• ከአንድ ሰው ጋር የመለያየት ፍርሃት አለባቸው
• ብቻውን ሲቀሩ ራሳቸውን መንከባከብ እንደማይችሉ መፍራት
• በራስ ችሎታ ላይ እምነት ማጣት 
• ትናንሽ ውሳኔዎችን ለማድረግ እንኳን ከሌሎች ብዙ ምክርና ማጽናኛ መፈለግ
• በራስ መተማመን ማጣት ምክንያት ስራዎችን ለመጀመር ወይም ለማከናወን መቸገር
• ሰዎች አይቀበሉኝም ብሎ ስለሚፈሩ ከእነሱ ጋር ለመከራከር ወይም አለመስማማትን ለመግለጽ ይከብዳቸዋል
• አንድ የቅርብ ግንኙነት ሲያልቅ ወዲያው ሌላ መፈለግ

ኦብሴሲቭ ኮምፐልሲቭ ስብዕና መታወክ (Obsessive-Compulsive Personality Disorder - OCPD)

• ይህ መታወክ ያለባቸው ሰዎች ያለማቋረጥ ለሥርዓት፣ ለፍፁምነት እና ለቁጥጥር ከፍተኛ ፍላጎት አላቸው። ይህም አንድን ተግባር ለማጠናቀቅ የሚያስችላቸውን ተለዋዋጭነት ስለሚቀንስ ሥራው እንዲዘገይ ወይም እንዳይጠናቀቅ ያደርጋል። ይህ ባህሪ በግንኙነታቸው ላይም ችግር ሊፈጥር ይችላል።
• በሥርዓት እና በሕጎች ላይ ከመጠን በላይ ማተኮር
• ማንኛውም ነገር እንከን የለሽ መሆን አለበት ብለው ያስባሉ እናም እንደዛ ሆኖ ካልተገኘ መበሳጨት፣ በዚህም ምክንያት ስራዎችን ቶሎ አያጠናቅቁም
• ሰዎችን እና ሁኔታዎችን መቆጣጠር መፈለግ
• ሥራዎችን ለሌሎች ማስተላለፍ አይችሉም፣ ምክንያቱም ሌሎች ጥሩ አድርገው ይሰራሉ ብለው ስለማያምኑ
• በሥራ ወይም በአንድ ፕሮጀክት ላይ ከመጠን በላይ ስለሚያተኩሩ ጓደኞቻቸውን እና ደስ የሚያሰኙ እንቅስቃሴዎችን ይረሳሉ
• የተሰበሩ ወይም ዋጋ የሌላቸውን ነገሮች መጣል አለመቻል
• በአስተሳሰብ እና በባህሪ ግትር ይሆናሉ እንዲሁም የማይለዋወጥ አቋም ያሳያሉ
• በበጀት እና በገንዘብ አጠቃቀም ላይ ጥብቅ ቁጥጥር ማድረግ