ያለ ምክንያት የሚከሰት የጨጓራ ህመም( Functional Dyspepsia)

ያለ ምክንያት የሚከሰት  የጨጓራ ህመም (Functional Dyspepsia)

ይህ የጤና ሁኔታ በምስል ምርመራ (imaging) ወይም በ endoscopy (ኢንዶስኮፒ) ምንም ዓይነት መዋቅራዊ ችግር ሳይታይ የሆድ የላይኛው ክፍል ህመም ወይም ማቃጠል፣ ቶሎ መጥገብ እና ከምግብ በኋላ የመሞላት ስሜት በመሳሰሉት ምልክቶች ይታወቃል።

ይህ በሽታ የሚታወቀው በ Rome IV መመዘኛ ነው። ይህ መመዘኛ functional dyspepsia (ያለ ምክንያት የሚከሰት  የጨጓራ ህመም) ተብሎ የሚታወቀውን በሽታ ለመለየት የሚያገለግል ሲሆን፣ የሚገለጸውም እንደ የሆድ የላይኛው ክፍል ሕመም፣ ማቃጠል፣ ቶሎ መጥገብ እና ከምግብ በኋላ የመሞላት ስሜት ያሉ አንድ ወይም ከዚያ በላይ ምልክቶች ሲኖሩ፣ ነገር ግን በምስል ምርመራ (imaging) ወይም በ endoscopy (ኢንዶስኮፒ) ሊታይ የሚችል መዋቅራዊ የጤና ችግር ባልተገኘ ጊዜ ነው።

Functional dyspepsia (ያለ ምክንያት የሚከሰት የጨጓራ ህመም) በአብዛኛው ከሚከሰቱት የአንጀትና የጨጓራ የሥራ መስተጓጎል በሽታዎች (functional gastrointestinal disorders) አንዱ ሲሆን፣ ከሕዝቡ ከ 20% በላይ የሚሆነውን ክፍል ያጠቃል።

                                 Etiology(እንደ መንስኤነት የሚጠቀሱት)         

በ functional dyspepsia  (ያለ ምክንያት የሚከሰት  የጨጓራ ህመም) ምልክቶች መከሰት ላይ አስተዋጽኦ የሚያደርጉ በርካታ ምክንያቶች አሉ። እነዚህም የሚከተሉትን ያካትታሉ፤

1. የጨጓራ እንቅስቃሴ መዛባት (Disturbed Gastric Motility)

• የጨጓራ የላይኛው ክፍል (fundic) ቦታ አለመያዝ ችግር: የጨጓራ የላይኛው ክፍል ምግብ ሲገባ በትክክል ዘና ብሎ ቦታ መስጠት አለመቻል።

የምግብ ዘግይቶ መውጣት (Delayed Gastric Emptying): ምግብ ከጨጓራ ወደ ትንሹ አንጀት የሚወጣበት ፍጥነት መዘግየት።

2. የጨጓራ ስሜት መዛባት (Disordered Gastric Sensation)

• ከፍተኛ ስሜታዊነት (Hypersensitivity): ጨጓራ ውስጥ ለሚፈጠር ጋዝ እና መነፋት ከመጠን በላይ ስሜታዊ መሆን።

3. የጨጓራና የዶዲነም (ትንሹ አንጀት መጀመሪያ) መቆጣት (Inflammation)

• Gastric and Duodenal Inflammation: የጨጓራና የዶዲነም አካባቢ መቆጣት (መድማት) ለምልክቶቹ አስተዋጽኦ ያደርጋል።

4. ሌሎች አስተዋጽዖ አድራጊ ምክንያቶች

• የዘር ውርስ (Genetic Predisposition): ለ functional dyspepsia የዘር ተጋላጭነት ሊኖር ቢችልም፣ እንደ Irritable Bowel Syndrome (IBS) ባሉ ሌሎች የአንጀትና የጨጓራ የሥራ መስተጓጎል በሽታዎች ላይ እንዳለው ማስረጃው አነስተኛ ነው።

• የአእምሮ ጤና ችግሮች (Psychiatric Comorbidity): እንደ ጭንቀት እና ድብርት ያሉ የአእምሮ እና ሥነ-ልቦናዊ ሁኔታዎች ለበሽታው አስተዋጽኦ ሊያደርጉ ይችላሉ። ሆኖም፣ እነዚህ ችግሮች ከ functional dyspepsia ጋር የተያያዙ ብቻ ሳይሆኑ፣ ከIBS ጋር ሲነጻጸሩ የሚያሳድሩት ተጽዕኖም ያነሰ ነው።

የ Functional Dyspepsia  (ያለ ምክንያት የሚከሰት  የጨጓራ ህመም) Rome IV መመዘኛ

በአዋቂዎች ላይ፣ በምስል ምርመራ ወይም በ endoscopy ምንም ዓይነት መዋቅራዊ በሽታ ሳይታይ Functional Dyspepsia በሽታ ለመመርመር፣ ከሚከተሉት ምልክቶች መካከል ቢያንስ አንዱ ለ 3 ወራት ወይም ከዚያ በላይ መታየት እና ምልክቶቹ ምርመራው ከመደረጉ በፊት ቢያንስ ከ6 ወራት በፊት መጀመር እንዲሁም የዕለት ተዕለት ኑሮን ጥራት መረበሽ አለባቸው።

• ከምግብ በኋላ የመሞላት ስሜት (Postprandial fullness)
• የሆድ የላይኛው ክፍል ሕመም (Epigastric pain)
• የሆድ የላይኛው ክፍል የማቃጠል ስሜት (Epigastric burning)
• ቶሎ መጥገብ (Early satiety)

   Evaluation

ምርመራ የሚጀምረው የላቦራቶሪ ምርመራዎችን በማድረግ ሲሆን፣ እነዚህም የደም  (blood count)፣ ሙሉ ሜታቦሊክ ፓኔል (complete metabolic panel)፣ የታይሮይድ ተግባር (thyroid function)፣ ለሴሊያክ በሽታ የሚደረግ የደም ምርመራ (celiac disease serology) እና የመቆጣት ምልክቶች (inflammatory markers) የሚባሉትን ያካትታሉ።

በተጨማሪም፣ የ ኤች. ፓይሎሪ (H. pylori) ባክቴሪያ ኢንፌክሽን ቢያንስ ከ 10% በላይ በሆነው የሕዝብ ክፍል ውስጥ ስለሚገኝ፣ ለዚህ ባክቴሪያ ምርመራ ማድረግ ይመከራል።

የአሜሪካ የጨጓራና አንጀት ህክምና ኮሌጅ (ACG) የውሳኔ ሃሳብ

የአሜሪካ የጨጓራና አንጀት ህክምና ኮሌጅ (ACG) የላይኛው የጨጓራና አንጀት ኢንዶስኮፒ (upper endoscopy) ምርመራን እንዲህ ይመክራል፦

• ዕድሜያቸው 60 እና ከዚያ በላይ ለሆኑ ታካሚዎች: አስደንጋጭ ምልክቶች (alarm symptoms) ቢኖሩም ባይኖሩም ምርመራው በቋሚነት (routine) እንዲደረግ ይመክራል።
• ዕድሜያቸው ከ 60 ዓመት በታች ለሆኑ ታካሚዎች: አስደንጋጭ ምልክቶች ካሉ ኢንዶስኮፒ እንዲደረግ ይመከራል።

አስደንጋጭ ምልክቶች (Alarm Symptoms) የሚባሉት:

• ያልታሰበ ክብደት መቀነስ (Unintentional weight loss)
• ለመዋጥ መቸገር (dysphagia)
• ሲውጡ ህመም መሰማት (odynophagia)
• ያልተገለጸ የብረት እጥረት የደም ማነስ (Unexplained iron deficiency anemia)
• የማያቋርጥ ማስታወክ (Persistent vomiting)
• ሊታወቅ የሚችል እብጠት ወይም ሊምፍ ኖድ (Detectable mass or lymphadenopathy)
• በቤተሰብ ውስጥ የጨጓራና አንጀት ካንሰር ታሪክ መኖር (Family history of upper gastrointestinal cancer)

         Treatment

የ Functional Dyspepsia (ያለ ምክንያት የሚከሰት የምግብ አለመፈጨት ችግር) ምርመራ የሚረጋገጠው በታካሚው የጤና ታሪክ እና ተመሳሳይ ምልክቶች የሚያሳዩ ሌሎች በሽታዎችን በማስወገድ (exclusion) ላይ ተመርኩዞ ነው።

የኤች. ፓይሎሪ (H. pylori) ኢንፌክሽንን ማስወገድ

የ H. pylori ኢንፌክሽን በዓለም አቀፍ ደረጃ ከ 50% በላይ በሆነው የሕዝብ ክፍል ውስጥ ይገኛል፤ እንዲሁም እንደ ሥር የሰደደ የጨጓራ መቆጣት (chronic gastritis)፣ የጨጓራ ቁስለት (peptic ulcers)፣ የጨጓራ ካንሰር (gastric adenocarcinoma)፣ GERD እና functional dyspepsia ላሉ በሽታዎች ትልቅ ተጋላጭነት ምክንያት እንደሆነ ይታወቃል።

ስለሆነም፣ H. pylori ን ማስወገድ ለሁሉም የ functional dyspepsia ታካሚዎች የመጀመሪያ ደረጃ ሕክምና ተደርጎ ይመከራል። ከምንም ዓይነት ሕክምና ጋር ሲነጻጸር፣ የ H. pylori ን የማስወገድ ሕክምና ምልክቶችን በማስታገስ ረገድ በስታትስቲክስ ጉልህ የሆነ (ትንሽ ቢሆንም) ጥቅም አለው። ይህ ሕክምና የጨጓራ ቁስለት እና የጨጓራ ካንሰር እንዳይከሰት ለመቀነስም ይረዳል።

ምርመራ እና ቅድመ ጥንቃቄዎች:

• የ H. pylori መኖርን ለማረጋገጥ ምርመራ አብዛኛውን ጊዜ የጨጓራና አንጀትን ለመመርመር በሚደረገው upper endoscopy ወቅት ይከናወናል።
• ይሁን እንጂ፣ ኢንዶስኮፒ ማድረግ አስፈላጊ ካልሆነ ወይም በምርመራው ወቅት ምርመራው ካልተደረገ፣ የ H. pylori መኖሩ በሰገራ አንቲጅን ምርመራ (stool antigen assay) ወይም በትንፋሽ ምርመራ (urea breath test) ሊረጋገጥ ይችላል።
• ትክክለኛ ምርመራ ለማግኘት፣ ታካሚዎች የሰገራ አንቲጅን ምርመራ ከማድረጋቸው በፊት ለ 4 ሳምንታት አንቲባዮቲኮችን እና ለ 1 እስከ 2 ሳምንታት PPIs መድኃኒቶችን ከመውሰድ መታቀብ አለባቸው።
• የጨጓራ አሲድ መጠን ሲቀየር ወይም የአንጀት ማይክሮባዮታ (intestinal microbiota) ሲሻሻል የበሽታ ምልክቶች ሊቀንሱ ይችላሉ።

Proton Pump Inhibitors - (PPIs) ሕክምና

የ PPIs መድኃኒቶች በሚከተሉት ሁኔታዎች ውስጥ ለ 4 እስከ 8 ሳምንታት እንዲወሰዱ ይመከራል፦

1. የኤች. ፓይሎሪ (H. pylori) ምርመራ መጀመሪያ ላይ አሉታዊ (negative) ለሆነባቸው ታካሚዎች።
2. የኤች. ፓይሎሪ ኢንፌክሽን ከተወገደ በኋላ (በሰገራ አንቲጅን ምርመራ፣ በትንፋሽ ምርመራ ወይም በኢንዶስኮፒ ላይ በተመሠረተ ምርመራ ከተረጋገጠ በኋላ) ከ 4 ሳምንታት በኋላም ምልክቶቹ ለቀጠሉባቸው ታካሚዎች።

ፀረ-ድባቴ መድኃኒቶች (Antidepressants)

ከ 8 ሳምንታት የ PPI (Proton Pump Inhibitor) ሕክምና በኋላም ምልክቶቻቸው የማይሻሻሉ ታካሚዎች PPI ን ማቆም እና TCA (Tricyclic Antidepressant) የተባለውን መድኃኒት መውሰድ ሊያስቡበት ይገባል።

ለ PPIs በከፊል ብቻ ምላሽ ለሚሰጡ ታካሚዎች ደግሞ TCA መድኃኒቶች ከ PPI ሕክምና ጋር ተደባልቀው ሊሰጡ ይችላሉ።

የፕሮኪነቲክ መድኃኒቶች (Prokinetic Agents) ሕክምና

ከላይ የተጠቀሱት ሕክምናዎች (እንደ PPIs ወይም H. pylori ማጥፋት ያሉ) ውጤት ሳያሳዩ ሲቀሩ ወይም ምልክቶቹ ተመልሰው ሲመጡ፣ ፕሮኪነቲክ መድኃኒት ለ 4 እስከ 8 ሳምንታት እንዲወሰድ ይመከራል።

ይሁን እንጂ፣ በአንዳንድ ታካሚዎች ላይ የጎንዮሽ ጉዳቶች በመከሰታቸው ምክንያት ሕክምናው ሊቋረጥ ይችላል። ስለዚህ፣ ሕክምናው በአነስተኛ መጠን እንዲጀመር ይመከራል።

ተጨማሪ (አማራጭ) ሕክምናዎች

ምንም እንኳን ውጤታማነታቸውን ለማረጋገጥ በቂ መረጃ ባይኖርም፣ አንዳንድ ታካሚዎች በሚከተሉት ሕክምናዎች እፎይታ ሊያገኙ ይችላሉ።

• የሥነ-ልቦና ሕክምና (Psychotherapy): ውጤታማነቱ ላይ በቂ መረጃ ባይኖርም፣ ብዙውን ጊዜ ተያያዥ የስነልቦና ችግሮች (stressors) ላለባቸው እና በሕክምና ያልተሻሻሉ ታካሚዎች ይመከራል።
• ቡስፓይሮን (Buspirone): ይህ መድኃኒት ለ 4 ሳምንታት በቀን 3 ጊዜ 10 ሚሊግራም ሲወሰድ የጨጓራን fundus (የጨጓራ የላይኛው ክፍል) ዘና እንዲል በማድረግ ይሠራል። ቡስፓይሮን የወሰዱ ታካሚዎች ቶሎ የመጥገብ (early satiation) ምልክት ላይ መሻሻል አሳይተዋል።
• የአመጋገብ ለውጥ (Dietary modification)
• የአኗኗር ዘይቤ ለውጥ (Lifestyle modification)
• Query successful

ምልክቶች ተመሳስለው የሚታዩባቸው በሽታዎች (Differential Diagnosis)

ከ Functional Dyspepsia ጋር ተመሳሳይ ምልክቶች የሚያሳዩ በመሆኑ በምርመራ ወቅት ከግምት ውስጥ መግባት ያለባቸው የጤና ሁኔታዎች ከዚህ በታች ተዘርዝረዋል፦

• GERD (Gastroesophageal Reflux Disease) - የጨጓራ አሲድ ወደ ጉሮሮ መመለስ በሽታ
• ኤች. ፓይሎሪ (H. pylori) ኢንፌክሽን
• የጨጓራ መቆጣት (Gastritis)
• የጨጓራ ቁስለት በሽታ (Peptic Ulcer Disease)
• ሴሊያክ በሽታ (Celiac Disease)
• አንጀት መነጫነጭ (Irritable Bowel Syndrome - IBS)
• በትንሹ አንጀት ውስጥ የባክቴሪያ መብዛት (Small Intestinal Bacterial Overgrowth - SIBO)

ለበለጠ መረጃ፡ https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK554563