የወንድ መካንነት(male infertility)

የወንድ መካንነት (Male Infertility)

መካንነት (Infertility) ማለት አንድ ጥንዶች ለአንድ አመት ያህል ጥንቃቄ የሌለበት፣ ተደጋጋሚ የግብረ ሥጋ ግንኙነት ቢፈጽሙም እንኳ ማርገዝ አለመቻል ነው። ነገር ግን የሴት ዕድሜ 35 እና ከዛ በላይ ከሆነ መካን ለመባል የሚያስፈልግበት ጊዜ እስከ ስድስት ወር ነው ፡፡

የዓለም ጤና ድርጅት (WHO) የወንድ መካንነትን ለአንድ አመት ወይም ከዚያ በላይ ጥንቃቄ የሌለበት መደበኛ የግብረ ሥጋ ግንኙነት ሲፈጽም የወንድ የዘር ፍሬ የመውለድ ችሎታ ያላትን  ሴት ነፍሰጡር ማድረግ አለመቻል በማለት ይገልጻል።

በአጠቃላይ፣ የወንድ ምክንያት ለሁሉም የመካንነት ጉዳዮች ወደ 50% የሚጠጋ አስተዋፅኦ ያደርጋል።

በአሁኑ ወቅት ዓለማችን ላይ የወንዶች መሃንነት በከፍተኛ ሁኔታ እየጨመረ ነው።

ለዚህ ደግሞ ዋነኛው ምክንያት የወንዶች የዘር ፍሬ ቁጥር በአስደንጋጭ ሁኔታ መቀነሱ እንደሆነ አጥኚዎች ይናገራሉ።

ባለፉት 50 ዓመታት ውስጥ ወንዶች በወሲብ ወቅት የሚለቁት የወንድ የዘር ፍሬ መጠን (ስፐርም ካውንት) 51 በመቶ መቀነስ አሳይቷል።

ተመራማሪዎቹ ከሃምሳ ዓመት በፊት የነበሩ ወንዶች በአማካይ በአንድ ሚሊሊትር የወንድ ዘር ፈሳሽ ውስጥ ቢያንስ 101 ሚሊዮን ለመራቢያ የሚሆኑ የወንድ ዘር ፍሬ ፈሳሽ ነበራቸው። በአሁኑ ወቅት ይህ አሃዝ ወደ 49 ሚሊዮን ወርዷል።

በአሜሪካ ውስጥ የመካንነት ሁኔታ

በአሜሪካ ውስጥ ጥንቃቄ የሌለበት የግብረ ሥጋ ግንኙነት ቢፈጽሙም በመጀመሪያው ዓመት ማርገዝ ያልቻሉ ወጣትና ጤናማ ጥንዶች ግማሽ ያህሉ (50%)፣ ምንም ዓይነት ሕክምና ባያገኙም እንኳ፣ በሚቀጥሉት 12 ወራት ውስጥ በተሳካ ሁኔታ ያረግዛሉ።

ለመጀመሪያ ልጅ፣ ከ6 ጥንዶች 1 የሚሆኑት የመውለድ ችግር ያጋጥማቸዋል። 

የወንድ መካንነት መንስኤዎች:

• ዝቅተኛ የወንድ የዘር ፍሬ ብዛት ከመደበኛው ክልል በታች፣ በሆርሞን ሚዛን መዛባት፣ በጄኔቲክ መታወክ ምክንያት ሊሆን ይችላል።
• ደካማ የወንድ የዘር ፈሳሽ እንቅስቃሴ: የወንድ የዘር ፍሬ እንቅስቃሴ ጉድለት ወደ እንቁላል የመድረስ ችሎታ ላይ ተጽዕኖ ያሳድራል.
• ያልተለመደ የወንድ የዘር ቅርጽ፡ መደበኛ ባልሆነ የወንድ የዘር ቅርጽ ምክንያት እንቁላልን ለማዳቀል አስቸጋሪነት.
• የሆርሞን መዛባት፡ እንደ ሃይፖጎናዲዝም ወይም አድሬናል ወይም ፒቱታሪ ዕጢዎች ላይ ተጽዕኖ የሚያሳድሩ ችግሮች።
• ቫርኮሴሌ፡ በወንድ የዘር ፍሬ ውስጥ ያለው የደም ሥር መስፋት የወንድ የዘር ፍሬ እንዲቀንስ ያደርጋል።
• ኢንፌክሽኖች፡ የአባላዘር በሽታዎች የፕሮስቴት በሽታ ወይም ኤፒዲዲማይቲስ የመራቢያ ሥርዓትን ይጎዳል።
• የደም መፍሰስ ችግር፡ እንደ የወንድ የዘር ፈሳሽ ፍሰትን የሚነኩ እንደ ሪትሮግሬድ የመሰለ ፈሳሽ መፍሰስ ያሉ ሁኔታዎች።
• ለወንድ የዘር ፍሬ መቀነስ ምክንያቱ ምንድን ነው?

• 1. ከመጠን ያለፈ ውፍረት

• ወንዶች ከመጠን በላይ ሲወፍሩ በወንድ የዘር ፍሬ ህዋሶች ላይ ጎጂ ሁኔታዎችን ያስከትላል።
• በመላው ሰውነታችን ስብን የሚያከማቸው አዲዮፖዝ ህዋስን በከፍተኛ ሁኔታ እንዲያድግ ያደርገዋል። ይህም በወንድ የዘር ፍሬ ህዋስ ውስጥ መሠረታዊ ከሆኑት ሆርሞኖች አንዱ የሆነውን ቴስቴስትሮንን በቀጥታ የሚነኩ መርዛማ ንጥረ ነገሮችን ማመንጨት ይጀምራል።
• የመራቢያ ህዋሶች በሰውነት ውስጥ ተመርተው የሚከማቹበት የዘር ፍሬ ማከማቻ በደንብ እንዲሰራ ከሰውነት ሙቀት ከ1 ዲግሪ ሴንቲ ግሬድ እስከ 2 ዲግሪ በታች መሆን አለበት። ለዚያም ነው የሰው ልጅ የዘር ፍሬ ማከማቻዎች ለብቻቸው ተንጠልጥለው የተፈጠሩት።
• በሰውነት የስብ መጠን መጨመር የመራቢያ አካላትን ያሞቃል ይህም ሁኔታ በአግባቡ መስራት እንዲያቆሙ ያደርጋቸዋል።
• የዓለም ጤና ድርጅት መረጃ እንደሚያሳየው በዓለማችን ዙሪያ 39 በመቶ ወንዶች ወፍራም የሚባሉ ሲሆኑ፣ 11 በመቶው ደግሞ ከመጠን ያለፈ ውፍረት አላቸው። ይህም አሃዝ  ባለፉት አምስት አስርት ዓመታት ውስጥ የወንድ የዘር ህዋስ (spermatozoa) መጠን መቀነስን ለማብራራት ጥሩ ማሳያ ነው።
• 
•  
•  

• 2. በሱስ መጠመድ

• አልኮል፣ ሲጋራ፣ ማሪዋና፣ ኮኬይን፣ ስቴሮይድ… እነዚህ ሁሉ አደንዛዥ፣ አነቃቂ ዕጾች እና መድኃኒቶች የዓለማችን ሰዎች የሚያዘወትሯቸው ሲሆኑ አንድ የሚያመሳስላቸውም ባህርይ አለ።
• ምን እንደሆነ ታውቃላችሁ? ሁሉም የወንድ የዘር ፍሬ ህዋስ ጤናን ይጎዳሉ። 
• ከእነዚህ ንጥረ ነገሮች መካከል አንዳንዶቹ የወንድ የዘር ፍሬ የሚያመነጩትን ህዋሳት በቀጥታ ይጎዳሉ።ሌሎቹ ደግሞ በተዘዋዋሪ መንገድ ተጽእኗቸውን ያሳርፋሉ። የወንድ የዘር ፍሬ ለማመንጨት የሚያነቃቁ ሆርሞኖችን ያኮሰምናሉ።
• በተለይም ደግሞ በባለሙያዎች ዘንድ የተጠቀሰው ወንዶች ጡንቻቸውን ለማፈርጠም ሲሉ ቴስትሮንን በመርፌ፣ በጄል እና በእንክብል የመውሰዳቸው ጉዳይ ነው።
• ከቅርብ ዓመታት ወዲህ በአስደንጋጭ እና በሚያስፈራ መልኩ ጡንቻቸውን ለማፈርጠም ሆርሞን የመጠቀሙ ጉዳይ ዓለማችንን እያጥለቀለቃት ይገኛል።
• ቴስቴስትሮንን ግልጽ ባልሆነ ምክንያት በሰው ሰራሽ መልኩ በሚተካበት ጊዜ ሰውነት በተፈጥሮው ለማምረት አስፈላጊ እንዳልሆነ ያስባል።
• በዚህም ምክንያት በወንድ ፈሳሽ ውስጥ ያለው የዘር ፍሬ ቁጥር ዜሮ ላይ ይደርሳል። ይህም አዞአስፔርሚያ ተብሎ የሚታወቀው በሽታ ነው።
• 
•  

• 3. በወሲብ አማካኝነት የሚተላለፉ ህመሞች

• በባክቴሪያ የሚተላለፉ እንደ ቂጥኝ እና ጨብጥ ያሉ ህመሞች የወንዶችን ዘርን የሚያስተላልፉ ቱቦዎች ላይ እብጠት ሊያስከትል ይችላል።
• ይህም የወንዶች የዘር ፍሬ ህዋስ ላይ አደጋ ይጋርጣል።
• የዓለም ጤና ድርጅት በ2020 ብቻ 129 ሚሊዮን ሰዎች በቂጥኝ እንደተያዙና እና 82 ሚሊዮን ደግሞ በጨብጥ መጠቃታቸውን ባወጣው ሪፖርት አስታውቋል። ይህም አሃዝ መቀነስ አላሳየም፤ ወይም በቅርብ አስርት ዓመታት ውስጥ ደግሞ ጭማሪ አሳይቷል።
• ሌላኛው ተመራማሪዎች የሚጠቁሙት ደግሞ ሂውማን ፓፒሎማ ቫይረስ ወይም በምህጻረ ቃል ኤችፒቪ ተብሎ የሚታወቀው በወሲብ አማካኝነት የሚተላለፈው በሽታ ነው።
• ይህ በሽታ የወንድ የዘር ፍሬ መመረት ላይ ብቻ ሳይሆን ስር በሰደደ መልኩ በስፐርም ዘረ መል ላይም ተፅእኖ ያሳድራል ተብሏል።
• 
•  

ምልክቶች

• የወንድ መካንነት ዋነኛው ምልክት ልጅን ለማፀነስ አለመቻል ነው። ሌላ ግልጽ ምልክቶች ወይም ላይኖሩ ይችላሉ።
• በአንዳንድ ሁኔታዎች ግን እንደ ሥር የሰደደ ችግር በዘር የሚተላለፍ በሽታ የሆርሞን መዛባት በወንድ ዘር ዙሪያ     የተስፋፋ ደም መላሽ ቧንቧዎች ወይም የወንዱ የዘር ፍሬን የሚያግድ ሁኔታ ምልክቶችን ያስከትላል። እርስዎ ሊያስተውሏቸው የሚችሉ ምልክቶች የሚከተሉትን ያካትታሉ።
• በግኑኝነት ጊዜ ችግሮች  ለምሳሌ ፣ ቶሎ የመፍሰስ ችግር ወይም አነስተኛ መጠን ያለው ፈሳሽ ፣ የወሲብ ፍላጎት መቀነስ ፣የብልት መነሳት ችግር ( erectile dysfunction)
• በወንድ ዘር አካባቢ ህመም፤ እብጠት
• ያልተለመደ የጡት እድገት (gynecomastia)
• የፊት ወይም የሰውነት ፀጉር ወይም ሌሎች የክሮሞሶም ወይም የሆርሞን መዛባት ምልክቶች ናቸው፡፡

በተለምዶ የወንድ መሃንነት ችግሮችን መመርመር የሚከተሉትን ያጠቃልላል

•  አጠቃላይ የአካል ምርመራ እና የሕክምና ታሪክ ይከናወናሉ. የጾታ ብልትን መመርመር እና ስለ ማንኛውም የጄኔቲክ እክሎች፣ ሥር የሰደደ የጤና ጉዳዮች፣ ህመሞች፣ ጉዳቶች ወይም ኦፕሬሽኖች በመራባት ላይ ተጽዕኖ ሊያሳድሩ የሚችሉ ስራዎችን መጠየቅ የዚህ ሂደት አካል ናቸው። ዶክተርዎ ስለ ወሲባዊ ባህሪያትዎ እና በጉርምስና ወቅት ስለ ወሲባዊ እድገትዎ ሊጠይቅ ይችላል.
• የወንድ የዘር ፍሬን መተንተን - ማስተርቤሽን እና ወደ ተዘጋጀ ኮንቴይነር በማውጣት ናሙና በዶክተር ቢሮ ማቅረብ። 
• የወንድ የዘር ፍሬዎ ወደ ላቦራቶሪ እንዲቆጠር እና በወንድ የዘር ህዋስ ቅርፅ (ሞርፎሎጂ) እና እንቅስቃሴ (ሞቲሊቲ) ላይ ያሉ ያልተለመዱ ነገሮችን ለመመርመር ይመረመራል. በተጨማሪም ላቦራቶሪ በወንድ የዘር ፍሬዎ ውስጥ እንደ ኢንፌክሽኖች ያሉ ያልተለመዱ ነገሮችን ጠቋሚዎችን ይፈልጋል፡፡

የመካንነትዎን ምክንያት ለመወሰን ዶክተርዎ ተጨማሪ ምርመራዎችን ሊጠቁም ይችላል. እነዚህ አንዳንድ ምሳሌዎች ናቸው፡-

•  ስክሮታል አልትራሳውንድ- ይህ ምርመራ ከፍተኛ-ድግግሞሽ የድምፅ ሞገዶችን በመጠቀም በሰውነትዎ ውስጥ ስዕሎችን ያመነጫል። ስክሮታል አልትራሳውንድ ዶክተርዎ የ varicocele ወይም ሌሎች በቆለጥና በድጋፍ ሰጪ ቲሹዎች ላይ ችግር እንዳለብዎ ለመወሰን ይረዳል።
• የሆርሞን ትንተና - ፒቱታሪ ግራንት ፣ አንጎል እና የዘር ፍሬ ሁሉም ለጾታዊ እድገት እና የወንድ የዘር ፍሬ ማፍለቅ ጠቃሚ ሆርሞኖችን ይፈጥራሉ። ሌሎች የሆርሞን ወይም የአካል ክፍሎች መዛባት ወደ መሃንነት ሊመራ ይችላል. የደም ምርመራ በሰውነት ውስጥ ያለውን ቴስቶስትሮን እና ሌሎች ሆርሞኖችን መጠን ይወስናል.
• የጄኔቲክ ምርመራዎች - በዘር የሚተላለፍ ምክንያት ሊኖር ይችላል።የደም ምርመራ በ Y ክሮሞዞም ውስጥ ጥቃቅን ለውጦችን መለየት ይችላል። ይህም የጄኔቲክ ችግርን ያመለክታል። ብዙ የተወለዱ ወይም በዘር የሚተላለፉ በሽታዎችን ለመለየት, የጄኔቲክ ምርመራ ሊደረግ ይችላል።
• ልዩ የሆኑ የወንድ የዘር ፍሬዎችን (sperm function tests) - የዘር ፈሳሽዎ ከወጣ በኋላ ምን ያህል እንደሚተርፉ፣ ወደ እንቁላል ውስጥ እንዴት እንደሚገቡ እና ከእንቁላል ጋር ተጣብቀው መቆየታቸውን ወይም አለመኖራቸውን ለማወቅ የተለያዩ ሙከራዎች ሊደረጉ ይችላሉ።
•  
• መፍትሄዎቹ ምን ይሆኑ?
• የመካንነት ሁኔታዎች ውስጥ ሴት የትዳር ጓደኛም እንዲሁ እንዲመረመር ይመከራል።
• ልጅ መውለድ የሚፈልጉ ወንዶች በወንድ የዘር ፍሬ ላይ የሚደርሰውን ማንኛውንም ጉዳት ለመቀልበስ የአኗኗር ዘዬ ለውጦችን ሊያደርጉ ይገባል።
• ባለሙያዎቹ ከሚጠቅሷቸው መካከል ተመጣጣኝ ምግብ እና የአካል ብቃት እንቅስቃሴ በማድረግ ክብደታቸውን መቀነስ፣ የአልኮል መጠጦችን ማቆም ወይም መቀነስ እንዲሁም ሲጋራዎችን እና ሌሎች አደንዛዥ እፆችን መጠቀምን ማቆም ይመክራሉ።
• ወሲብ ከተለያዩ ሰዎች ጋር የሚፈፅሙ ከሆነ እንደ ቂጥኝ እና ጨብጥ ካሉ ተላላፊ በሽታዎች ላለመያዝ ሁልጊዜም ኮንዶም ተጠቀሙ ይላሉ።
• የኢንፌክሽን ሕክምና - የመራቢያ ትራክት ኢንፌክሽኖች በኣንቲባዮቲክ ሕክምና ሊታከሙ ይችላሉ; ሆኖም ኢንፌክሽኑን መፍታት ሁል ጊዜ የመራባትን መመለስ ላይሆን እንደሚችል ልብ ሊባል ይገባል።
• በግብረ ሥጋ ግንኙነት ላይ ለሚታዩ ጉዳዮች ሕክምናዎች - እንደ የብልት መቆም ችግር ወይም ያለጊዜው የመራባት መፍሰስ በመሳሰሉ ችግሮች ውስጥ፣ መድኃኒት ወይም ምክር የመውለድ ችሎታን ከፍ ለማድረግ ይረዳል።
• የብልት መቆም ችግር፡- እንደ phosphodiesterase type 5 (PDE5) አጋቾች ወይም የምክር አገልግሎት ያሉ መድሃኒቶች የብልት መቆም ችግርን ለመፍታት እና የመራባትን እድገት ለማሻሻል ሊጠቀሙበት ይችላሉ።
• ያለጊዜው መፍሰስ፡- የባህሪ ቴክኒኮችን፣ መድሃኒቶችን ወይም የምክር አገልግሎት ያለጊዜው መፍሰስን ለመቆጣጠር እና የመራባትን እድገት ለማጎልበት መጠቀም ይቻላል።
• ሆርሞን ቴራፒ እና መድሃኒት - መካንነት በከፍተኛ ወይም ዝቅተኛ በሆነ ልዩ ሆርሞኖች ምክንያት በሚከሰትበት ጊዜ ወይም በሰውነት ውስጥ ሆርሞኖችን በሚሰራበት መንገድ ላይ ችግሮች, ዶክተርዎ የሆርሞን ምትክ ወይም መድሃኒት ሊሰጥ ይችላል።
•  
•  
• ቀዶ ጥገና - ለምሳሌ  የ varicocele, በቀዶ ጥገና ሊስተካከል ይችላል። ለተዘጋው  vas deferensም እንዲሁ ይቻላል።
• የ varicocele ጥገና፡ በወንድ የዘር ፍሬ ውስጥ የሚጨምሩት ደም መላሽ ቧንቧዎች በቀዶ ጥገና ቫሪኮሴሌቶሚ በሚባል አሰራር ሊታረሙ የሚችሉ ሲሆን ይህም የወንድ የዘር ፍሬን ጥራት ሊያሻሽል ይችላል።
• የታገደ ቫስ ዲፈረንስ፡- የታገደውን vas deferens ለማስተካከል የቀዶ ጥገና ጣልቃገብነት ሊተገበር ይችላል፣ ይህም ትክክለኛውን የወንድ የዘር ፈሳሽ እንዲኖር ያስችላል።

              የተደገፉ የመራቢያ ዘዴዎች (Assisted Reproductive Technology(ART))

• የወንድ የዘር ፍሬ ማግኘት፡ የART ህክምናዎች በመደበኛው የዘር ፈሳሽ አማካኝነት የወንድ የዘር ፍሬ ማግኘትን፣ በቀዶ ጥገና ማውጣት (ለምሳሌ የወንድ የዘር ፍሬ ማውጣት - Epididymal Sperm Aspiration(TESA)) ወይም ለጋሽ ስፐርም መጠቀምን ያካትታል።
• In Vitro Fertilization (IVF)፡- ስፐርምና እንቁላሎች ከሰውነት ውጭ ይጣመራሉ፣ በውጤቱም የተፈጠሩ ፅንሶች ወደ ማህፀን ውስጥ ይገባሉ።
• Intracytoplasmic Sperm Injection(ICSI)፡- አንድ ነጠላ የወንድ የዘር ፍሬ በቀጥታ ወደ እንቁላል ውስጥ ይጣላል፣ እና የዳበረው ​​እንቁላል ተተክሏል፣ በተለይም ለከባድ ወንድ መካንነት ጠቃሚ ነው።