ኤች አይ ቪ/ኤድስ  (HIV/AIDS)

ኤች አይ ቪ/ኤድስ  (HIV/AIDS)

ኤች አይ ቪ ምንድን ነው?

ኤች አይ ቪ የሰውነትዎ በሽታ የመከላከል ስርዓትን በማዳከም ለተለያዩ ኢንፌክሽኖች እና የካንሰር ህመሞች የሚያጋለጥ ቫይረስ ነው። 

ኤች አይ ቪ (HIV – Human Immunodeficiency Virus) የሰውነትን በሽታ የመከላከል ሥርዓት የሚያዳክም ቫይረስ ነው። ቫይረሱ በተለይ CD4 ሴሎችን በመጉዳት ሰውነት ኢንፌክሽኖችንና አንዳንድ በሽታዎችን በተለምዶ እንደሚቋቋም እንዳይችል ያደርጋል። ኤድስ (AIDS – Acquired Immunodeficiency Syndrome) ደግሞ የHIV ኢንፌክሽን የላቀ ደረጃ ሲሆን፣ በዚህ ቫይረስ ምክንያት የሚመጣው የበሽታ ስብስብ ሲሆን የሰውነት መከላከያ ሥርዓት በጣም ሲዳከም ሊከሰት ይችላል። HIV እና AIDS አንድ ነገር አይደሉም። HIV ቫይረሱ ሲሆን AIDS ደግሞ HIV ካልታከመ ሊደርስ የሚችል የኢንፌክሽኑ የላቀ ደረጃ ነው። 

እኤአ በ2015 በተደረገ ጥናት በአለም ላይ 36.7 ሚሊዮን ህዝብ በኤድስ የተያዘ ሲሆን 1.1 ሚሊዮን ህዝብ ደግሞ ለሞት ተዳርጓል። በኤድስ በሽታ ከተያዙት ውስጥ 25.6 ሚሊየን የሚሆኑት ከሰሀራ በታች ባሉ የአፍሪካ ሀገሮች የሚገኙ ናቸው።

መተላለፊያ መንገዶች

HIV የሚተላለፈው ቫይረሱን የያዙ የተወሰኑ የሰውነት ፈሳሾች ከሌላ ሰው የደም ሥር ወይም ከተጎዳ የሰውነት ሽፋን ጋር ሲገናኙ ነው።
በዋናነት፦

• ልቅ በሆነ (ኮንዶም ሳይጠቀሙ በሚደረግ) የግብረ-ስጋ ግንኙነት
•  ስለታማ ነገሮችን በመጋራት
• ከእናት ወደ ልጅ በእርግዝና፣ በወሊድ ወይም በጡት ማጥባት ጊዜ
• የኤች አይ ቪ  ቫይረስ ያለበትን ደም በመጋራት ወይንም በተበከለ ደም ወይም የደም ምርት ከተጋለጡ

አጋላጭ ሁኔታዎች

📌 ልቅ የሆነ ግብረ ስጋ ግንኙነት መኖር፤ በተለይም ከወንድ ጋር ግንኙነት የሚያደረጉ ወንዶች

📌ስለታም ነገሮችን(መርፌ፣ ምላጭ፣ መቀስ...) በጋራ መጠቀም

📌 የአባላዘር በሽታ ተጠቂ መሆን

📌ከደም ጋር ንክኪ ካለ

📌 ሴተኛ አዳሪ መሆን

የኤች አይ ቪ  ቫይረስ  በምን አይተላለፍም?

HIV በተለመደ የዕለት ተዕለት ንክኪ አይተላለፍም። ለምሳሌ፦

• እጅ በመጨባበጥ
• በመተቃቀፍ
• አብሮ በመብላት
• አንድ ሳህን ወይም ማንኪያ በመጠቀም
• በመሳል ወይም በማስነጠስ
• በተመሳሳይ መጸዳጃ ቤት በመጠቀም
• በወባ ትንኝ ንክሻ
  ስለዚህ HIV ያለበትን ሰው መገለል ወይም ከማህበረሰቡ ማግለል ምክንያታዊ አይደለም።

ለኤች አይ ቪ መመርመር ያለበት ማን ነው?

የበሽታ ቁጥጥር እና መከላከያ ማዕከል(CDC) ዕድሜያቸው ከ13 እስከ 64 ዓመት ለሆኑ ሁሉ የኤች አይ ቪ ምርመራ እንዲደረግ ይመክራል ፡፡ ለዚህም  ሁለት ምክንያቶች አሉ

1.    ኤች አይ ቪ ያላበቸው ሰዎች በአሁኑ ጊዜ በሚገኙ መድኃኒቶች አማካኝነት መደበኛ ዕድሜ እና የተስተካከለ ህይወት መምራት ይችላሉ ለዚህም ምልክቶቹ ከመከሰታቸው በፊት ይህ ህክምና ከተጀመረ  ውጤቱ የበለጠ አመርቂ ይሆናል።
2. ኤችአይቪን ማከም ኢንፌክሽኑ ወደ ሌሎች እንዳይዛመት ይረዳል ፡፡ በበሽታው መያዙን ካወቁ ባህሪዎን መለወጥ ይችላሉ ስለሆነም የሌሎች ሰዎችን ለበሽታው የመጋለጥ እድል ይቀንሳሉ ፡፡

የኤችአይቪ ምርመራ ዘዴዎች

ኤች.አይ.ቪን ለመመርመር በርካታ ዘዴዎች አሉ ፡፡

ፈጣን ምርመራዎች  (rapid tests) -   ለኤች.አይ.ቪ ፈጣን ምርመራዎች ከጣት ጫፍ ደም በመውሰድ ይሰራሉ ፡፡ እነዚህ ምርመራዎች ከ5 እስከ 40 ደቂቃዎች ውስጥ ውጤቶን ይነግርዎታል ። አዎንታዊ(በሽታው እንዳለ የሚያሳይ  ውጤት ከሆነ) ውጤቱን ለማረጋገጥ ሌላ ምርመራ ያስፈልጋል፤ አሉታዊ  የምርመራ ውጤት  መረጋገጥ አይጠይቅም።

መደበኛ ምርመራዎች  (standard tests) - መደበኛ የኤች.አይ.ቪ ምርመራ ከደም ሥር የተወሰደ  የደም ናሙና ይጠቀማል ፡፡ ውጤቶች ብዙውን ጊዜ በጥቂት ቀናት ውስጥ ይደርሳሉ ፡፡

 ለኤች አይ ቪ ከፍተኛ ተጋላጭነት ያላቸው ሰዎች ለምሳሌ

         •  ከወንዶች ጋር የግብረ ሥጋ ግንኙነት የሚፈጽሙ ወንዶች ፣

         •  በመርፌ መድኃኒቶችን/አድንዛዥ አፅ ተጠቃሚዎች ፣ 

         •  ከአንድ በላይ የወሲብ አጋሮች ያላቸው ሰዎች  ወይም

         •  የወሲብ አጋራቸው በኤች አይ ቪ የተያዙ ከሆነ በየ6 እስከ 12 ወራቶች ምርመራ ማደረግ አለባቸው ፡፡

የኤች አይ ቪ ምርመራ ውጤቶች

የኤች አይ ቪ የምርመራ ውጤቶች  አወንታዊ(positive) ፣ አሉታዊ(negative) ፣ ወይም ያልተወሰነ(indeterminate) ሊሆኑ ይችላሉ፡፡ 

አሉታዊ (negative)ውጤቶች

የምርመራዎ  ውጤት አሉታዊ ከሆነ በደሞ ውስጥ  ኤች አይ ቪ የመኖሩ እድል ዝቅተኛ ነው ሆኖም በቅርቡ ለኤች.አይ.ቪ ከተጋለጡ  ከስድስት ሳምንት ፣ ከሦስት ወር እና ከስድስት ወር በኋላ እንደገና መመርመር ይኖርብዎታል ፡፡ ለዚህም ምክንያቱ ሰውነትዎ  የኤችአይቪ ቫይረስ ፀረ እንግዳ አካላትን እስኪያመርት 6 ወር ሊፈጅበት ይችላል(window period) ይህም የምርመራውን ወጤት መጀመሪያ አካባቢ አሉታዊ ያደርገዎል ፡፡ 

የኤች.አይ.ቪ የመተላለፍ አቅሙ ከፍተኛ የሆነው እንደተያዙ ባሉት ጥቂት ወራት ውስጥ ስለሆነ በጊዜ ምርመራ ማድረግ ፋይዳው ከፍተኛ ነው 

አዎንታዊ(positive) ውጤቶች 

የመጀመሪያ የኤች.አይ.ቪ ምርመራዎ ውጤት አዎንታዊ ከሆነ ውጤቱን ሌሎች ምርመራዎች ማረጋገጥ ያስፈልጋል፡፡

ያልተወሰነ(indeterminate) ውጤቶች

ያልተወሰነ ውጤት የእርስዎ ውጤት በግልጽ አዎንታዊ ወይም አሉታዊ ባልሆነ ጊዜ ይከሰታል። ያልተወሰነ ውጤት ካለዎት ተጨማሪ በጥቂት ቀናት ውስጥ የሚደርስ የደም ምርመራ ያስፈልግዎታል። የምርመራ ውጤቱን በሚጠብቁበት ጊዜ  በሽታውን እንዳያስተላልፉ ጥንቃቄ ማድረግ አለብዎት ፡፡ይህም ልቅ የግብረ ሥጋ ግንኙነት አለማድረግ፣ ምላጭዎችን ፣ የጥርስ ብሩሾችን እና ማንኛውንም መርፌዎችን ከማጋራት መቆጠብን ያካትታል

ቫይረሱ በውስጣችን እንዳለ ከተረጋገጠ በኋላ የሚሰሩ ምርመራዎች የሚከተሉትን ያካትታል

• የCD4+ ምርመራ
• የቫይረሱን መጠን ለማወቅ የሚሰራ የደም ምርመራ(viral load)
• የሽንትና የሰገራ ምርመራ
• የኩላሊትና የጉበት ምርመራ
• የአክታ ምርመራ እና የደረት ራጅ

የኤች.አይ.ቪ ኤድስ ምልክቶች ምንድን ናቸው?

የኤች አይ ቪ እና ኤድስ ምልክቶች እንደ በሽታው ደረጃ ይለያያሉ ፡፡ 

• ከላይ ለመግለጵ እንደተሞከረው ቫይረሱ በዋነኝነት የሚያደርገው የሰውነታችንን በሽታ የመከላከል አቅም መቀነስ ነው። 
• ስለዚህም የበሽታው ምልክቶች የሚወሰኑት በበሽታው ደረጃ ነው። ይህም ሲዲ4 (CD4) የሚባል የደም ምርመራ በማድረግ ማወቅ ይቻላል።
• ከዚህ በተጨማሪ መረዳት ያለብን ነገር አብዛኛው የበሽታው ምልክቶች ሌሎች በሽታ የመከላከል አቅምን የሚቀንሱ በሽታዎችም ላይ ሊታዩ ይችላሉ። 

ስለዚህም የሚከተሉት ምልክቶች ቢኖርዎት እንኳን ሳይደናገጡ ወደ ጤና ጣቢያ በመሄድ ምርመራ ማድረግ ያስፈልጋል።

የመጀመሪያ የኤች.አይ.ቪ ኤድስ ደረጃ (Acute HIV Infection)

አንዳንድ በኤች አይ ቪ የተጠቁ ሰዎች ቫይረሱ ወደ ሰውነት ከገባ ከሁለት እስከ አራት ሳምንታት ባለው ጊዜ ውስጥ ከስር የተዘረዘረቱን ጉንፋን መሰል ምልክቶችን ያሳያሉ ፡፡ ይህም ለጥቂት ሳምንታት ሊቆይ ይችላል ፡፡ 

የመጀመሪያ ደረጃ ምልክቶች የሚከተሉት ናቸው።

▪️ ትኩሳት

▪️ ድካም

▪️ የጡንቻና የመገጣጠሚያ ህመም

▪️ ቆዳ ላይ የሚወጣ ሽፍታ

▪️ ራስ ምታት

▪️ የጉሮሮ ህመም 

▪️ ህመም የሚያስከትሉ የአፍ ቁስሎች

▪️ የፍርንትት (lymph node) እጢዎች ፣ በዋነኝነት በአንገት ላይ

▪️ ተቅማጥ

በዚህ ደረጃ ላይ ምልክቶቹን ላያስተውሏቸው ይችላሉ ፡፡ ሆኖም ግን በደምዎ ውስጥ ያለው የቫይረስ መጠን (viral load) በጣም ከፍተኛ ስለሆነ በሽታው ከሰው ወደ ሰው በቀላሉ ይተላለፋል ፡፡ 

 ጥናቶች እንደሚያመለክቱት ከ29 እስከ 50% የሚሆነው የበሽታው መተላለፍ የሚከናወነው በዚሁ ደረጃ ካሉ ህመምተኞች ነው።

ድብቅ የኤች.አይ.ቪ ኤድስ ደረጃ (Clinical latency)

ይህ ደረጃ በሽተኛው ምንም ምልክቶች የማያሳይበት ደረጃ ነው፡፡ ሆኖም ግን በዚህ ደረጃ ቫይረሱ አሁንም በሰውነት እና በነጭ የደም ሴሎች ውስጥ ይገኛል፡፡ 

ስለሆነም የቫይረሱ እና የሚጠቁ የ ሲዲ4 ህዋሳት መጠን ቀስ በቀስ እየጨመረ ይሄዳል።

• አብዛኛውን ጊዜ በሽተኛው መድሃኒት ካልጀመረ በዚህ ደረጃ ውስጥ ከ 5 እስከ 15 ዓመታት ያህል ቆይቶ ወደ ኤድስ ይለወጣል። ነገር ግን በሽተኛው መድሃኒት ከጀመረ ከዚህ ደረጃ የመቀጠል እድሉ ዝቅተኛ ነው፡፡
• ምንም እንኳን በዚህ ደረጃ  ቫይረሱ የመራባት መጠኑ ዝቅተኛ ቢሆንም ሰዎች በሽታውን ሊያስተላልፉ ይችላሉ ፡፡

የኤድስ በሽታ ደረጃ (Acquired Immunodeficiency Syndrome (AIDS))

ኤድስ ተበሎ የሚጠራው ሶስተኛውና የመጨረሻው የኤች አይ ቪ ደረጃ ላይ የደረሱ ሰዎች የበሽታ የመከላከል አቅማቸው በጣም የተጎዳ በመሆኑ ብዙ አይነት ተጓዳኝ በሽታዎች ሊያጠቋቸው ይችላሉ ፡፡ 

የህክምና ሰዎች እነዚህን በሽታዎች ኦፖርቹኒስቲክ ኢንፌክሽን (opportunistic infections) ይሏቸዋል። 

ከኦፖርቹኒስቲክ ኢንፌክሽን በተጨማሪ ኤድስ-ገላጭ የሚባሉ ሌሎች የበሽታ ክፍሎችም አሉ። እነዚህ “ኤድስ-ገላጭ በሽታዎች” የሚባሉት እንደ የማህጸን በር ካንሰር ወይም የሳንባ ምች ያሉ በሽታዎችን ያጠቃልላል ፡፡

እነዚህ ህመምተኞች የሲዲ 4 ሴል ቁጥራቸው ከ 200 ሕዋሶች / ሚሜ በታች የወረድ ነው። 

• ከዚህ ጋር በተያያዘም ከፍተኛ የቫይረስ መጠን ስለሚኖራቸው በሽታውን በከፍተኛ መጠን ያስተላልፋሉ ፡፡
•  የኤድስ ህመምተኞች ያለ መድሃኒት መቆየት የሚችሉት በአማካኝ ለሶስት ዓመት ያህል ብቻ ነው ፡፡ ስለዚህም መድሃኒቱን ቶሎ መጀመር አለባቸው። 

በዚህ ደረጃ ላይ የሚታዩ ምልክቶች የሚከተሉት ናቸው።

▪️ተደጋጋሚ ትኩሳት

▪️የማያቋርጥ, ያልታወቀ ድካም

▪️ክብደት መቀነስ

▪️የቆዳ ሽፍታ ወይም እብጠቶች

▪️የቆየ ተደጋጋሚ ተቅማጥ

▪️ያበጡ ሊምፍ ኖዶች - ብዙውን ጊዜ 

▪️በምላስዎ ወይም በአፍዎ ላይ የማያቋርጥ ነጭ ነጠብጣብ ወይም ያልተለመዱ ቁስሎች

▪️ሺንግልስ (የሄርፒስ ዞስተር)

▪️ብልት ላይ የሚወጣ ቁስል

▪️የሳንባ ነቀርሳ ምልክቶች

▪️የሳንባ ምች ምልክቶች

▪️የማህጰን ካንሰር በሽታ

▪️ካፖሲስ ሳርኮማ (Kaposi sarcoma)

▪️በአፍና በምላስ ፣ ብልት ወይም በፊንጢጣ ላይ ቁስሎች ፣ ቦታዎች ወይም ቁስሎች

▪️የማስታወስ ችሎታ መቀነስ እና ግራ መጋባት ያሉ የነርቭ ሕክምና ችግሮችን ያጠቃልላል።

ኤች አይ ቪን እንዴት መከላከል ይቻላል?

ምንም እንኳን ብዙ ተመራማሪዎች ትኩረት ሰተው እየሰሩበት ቢሆንም በአሁኑ ወቅት የኤች አይ ቪ ስርጭትን ለመከላከል የሚያስችል ክትባት የለም ፡፡ ሆኖም የኤች አይ ቪ ስርጭትን ለመከላከል የሚረዱ የተወሰኑ እርምጃዎችን አሉ፡፡

እነዚህም መንገዶች የ 'መ' ህጎች ተብለው ይጠራሉ።

1⃣    መታቀብ 

2⃣     በአንድ መወሰን 

3⃣     ኮንዶም መጠቀም

ከዚህ በተጨማሪም ሌሎች የመከላከያ ዘዴዎች አሉ። እነዚህም ፦

▪️መርፌዎችን ወይም ሌሎች ዕቃዎችን ከማጋራት መቆጠብ 

▪️የኤች አይ ቪ ምርመራ ማረግ - የእርስዎንም ሆነ የአጋርዎን ውጤት ማወቁ አስፈላጊ ነው፡፡

▪️ሌሎች በግብረ ሥጋ ግንኙነት የሚተላለፉ በሽታዎች (STI) ምርመራ ማረግ አስፈላጊ ነው ፡፡ ምክንያቱም እነዚህ በሽታዎች በኤች አይ ቪ የመያዝ እድልን ይጨምራሉ ፡፡

▪️ኤችአይቪ በደምዎ ውስጥ ከተገኘ ደግሞ መድኃኒቱን እንደ መመሪያው ይውሰዷቸው ፡፡ ይህም ቫይረሱን ወደ ወሲባዊ አጋራቸው የሚተላለፍበትን መጠን ይቀንሰዋል ፡፡

ኤች አይ ቪ እና እርግዝና

ኤች አይ ቪ ያለባት ሴት በተገቢው የሕክምና ክትትል ጤናማ እርግዝና ልትኖር ትችላለች። የኤች አይ ቪ ምርመራ በእርግዝና ጊዜ እንደ ተገቢው የቅድመ ወሊድ ክትትል አካል ሊደረግ ይችላል። ኤች አይ ቪ ከተገኘም በተቻለ ፍጥነት ሕክምና መጀመር ለእናት ጤና እና ለልጁ ጥበቃ አስፈላጊ ነው። ከእናት ወደ ልጅ ስርጭትን መከላከል
ኤች አይ ቪ ያለባቸው እርጉዝ ሴቶች በተገቢው ART ሕክምና እና የጤና ክትትል በመውሰድ ቫይረሱን ወደ ልጃቸው የማስተላለፍ እድልን በጣም ሊቀንሱ ይችላሉ።

የኤችአይቪ ሕክምና ምንድነው?

እስካሁን በተደረገ ጥናት መሠረት ኤችአይቪን የሚያድን መድሀኒት አልተገኘም፡፡ በአሁኑ ጊዜ ቫይረሱን ከሰውነት ሙሉ በሙሉ የሚያጠፋ መድኃኒት ባይኖረውም፣ Antiretroviral Therapy (ART) በመባል የሚታወቀው የፀረ-ቫይረስ ሕክምና ቫይረሱን በጣም ዝቅተኛ ደረጃ ላይ ለመቆጣጠር ይረዳል። ART ታማሚዎች ረዘም ላለ ጊዜ  ጤናማ ሕይወት እንዲኖሩ ይረዳቸዋል ፡፡ በምርመራ የተረጋገጠ የኤች.አይ.ቪ በሽታ ለያዘው ሁሉ የኤአርቲ እድሜ ማራዘሚይ እንዲወስዱ ይመከራል ፡፡ 

የኤች አይ ቪ መድኃኒቶች በሰውነት ውስጥ ያለውን የኤች.አይ.ቪ መጠን በመቀነስ የኤች አይ ቪ ስርጭትን ይቀንሰዋል ፡፡ የኤችአይቪ ሕክምና ዋና ግብ የአንድን ሰው የቫይረስ መጠን ወደማይገኝበት ደረጃ ማውረድ ነው ፡፡ 

መድሀኒቱ ሲጀመር ተያይዘው የሚመጡ የጎንዮሽ ጉዳቶች ካሉ የህክምና ባለሙያ ማናገር ያስፈልጋል፡፡ መድሀኒቱ ከተጀመረ በኋላ በ 6 ወር ውስጥ ምልክቶቹ ካልቀነሱ ወይም ከባሱ ሀኪምዎ የመድሀኒቱን አይነት ሊቀይሩልዎ ይችላሉ፡፡

ART በትክክል እና በየቀኑ ሲወሰድ፦

• የሰውነት መከላከያ ሥርዓትን ይጠብቃል።
• HIV ወደ AIDS እንዳይራመድ ይረዳል።
• ጤናማና ረዥም ሕይወት መኖርን ያስችላል።
• ቫይረሱ በደም ውስጥ ሊለካ ከማይችል ደረጃ ላይ ከደረሰ የጾታ ግንኙነት ላይ ለሌላ ሰው የማስተላለፍ አደጋን ወደ ዜሮ ያደርሳል። ይህም U=U (Undetectable = Untransmitable) በመባል ይታወቃል።