የቆጮ የጤና ጥቅም
ቆጮ በኢትዮጵያ ውስጥ በተለይም በደቡብ ክልል በስፋት የሚመረትና የሚበላ የዕንሰት ተክል ተዋጽኦ ነው። ይህ ባህላዊ ምግብ በውስጡ እጅግ አስደናቂ የጤና በረከቶች እና በርካታ የአመጋገብ ጥቅሞች ያሉት ሲሆን፣ ከጤና ጥቅም በተጨማሪ ለምግብ ዋስትናም ወሳኝ ሚና ይጫወታል።
የእንሰት ምግብነት
በምግብነት የሚታወቁት ሶስቱ የእንሰት ዋና ዋና የምግብ ዐይነቶች ቆⶐ፥ ቡላና አሚቾ ናቸው። ቆጮ ከእንሰት የሚገኘው ዋናውና በብዛት ለምግብ የሚውለው ነው።
ቆጮ ምንድን ነው ?
ቆጮ ከእንሰቱ የግንድ ሽፋን ተፍቆ የሚገኘው ውጤት ነው። ጭማቂው በኮባ (የእንሰት ቅጠል) በጉድጓድ እንዲቦካ ተጠቅልሎ ይቀመጣል። ቆጮው ቶሎ እንዲብላላ (ferment) አሚቾ ተከታትፎ ይጨመርበታል። ውሃውን በመጭመቅና በውስጡ ተቀላቅሎ የሚገኘውን ቃጫ ለማስወገድ በመክተፍና በማፅዳት ይዘጋጃል። ተቆፍሮ ከተቀበረው ቆጮ እየተቆነጠረ በመውሰድ በተለያየ መንገድ ለምግብነት ተዘጋጅቶ ይቀርባል። ቆጮው እንደ ቂጣ/ዳቦ ፥ ፍርፍር ፥ እንደ እንጀራ መልክ ተዘጋጅቶ ለምግብነት ይውላል።
ቡላ
ከግንዱ ከተፋቀው ፍሳሽና ከአሚቾ ተቀላቅሎ ለብቻው እንደ ውሃ ኩል ብሎ ወጥቶ፤ ዝቃጩ ተጣርቶ የሚገኘው ንጹሑ ዱቄት ቡላ ይባላል። ቡላ ጠቃሚነቱን ለመግልጥ በጉራጌ “የእንሰት ቅቤ” ይሉታል። ለምግብነት በሚውልበት ጊዜ በተለያየ መልኩ ተዘጋጅቶ ይቀርባል። ቡላ (በጉራጌ አጥሜጥ) በቂጣነት፥ በፍርፍር፥ በገንፎ፥ በአጥሚት መልክ በቅቤ፥ በአይብ፥ በክትፎ ይበላል። ቡላ ጥሩ ገንቢ ምግብ ነው። ለደም ማነስ፥ መልክን ለማሳመር፥ ክብደትን ለመቆጣጠር ቡላ ይረዳል። የቡላ ሙቁ በቅቤ ተሰርቶ ሳል ለማቆም ይረዳል፥ ፍርፍሩም በቅቤና ሚጥሚጣ ለተቅማጥ ማቆምያ ይረዳል።
አሚቾ (ሃሚቾ/Corm)
አሚቾው የእንሰቱ ስር እንደ ዋልታ ሆኖ የሚያቆመው ድንች/ቦይና መሰሉ ክፍል ነው። ለቆጮ፤ ለቡላና መሰል ምግቦች መሥሪያነት ያገለግላል። ስሩ በሰሎና ተቆራርጦ እንደ ድንች ይበላል። ካልስየምና ብረት (calcium and iron) እንዲሁም አርጂኒን (arginine) የሚባለው አሚኖአሲድ (amino acid) በብዛት ስላለው የአጥንት ስብራትና ተመሳስይ ችግሮችን ለማከም ይረዳል።
አሚቾ ከምግብነቱና (እንደ ድንች) መድኃኒትነቱ በተጨማሪ የእንሰት ችግኞችንም የማፍያ/ማራቢያ መንገድ ነው። አሚቾው ሁለት ሶስት ቦታ ተከፍሎ ሲቀበር እስከ 200 መቶ ያህል ችግኞች ይፈላሉ፤ እነዚህ እንደገና ራቅ ራቅ ተደርገው በተደጋጋሚ እንዲተከሉ በማድረግ አዳዲስ እንሰቶች ይባዛሉ። አሚቾ ለምግብም እንደችግኝ ማፍያም ስለሚውል ተፈላጊነቱን ከፍ ያደርገዋል። ስለዚህም አሚቾን በብዛት ማግኛ ዘዴዎች ቢጠኑ አሚቾን እንደልብ በተፈለገው መጠን ለማግኘትና ጥቅሙን ለማስተዋወቅ ይረዳል።
