Dhukkuba taayifooyidii(Typhoid)

        Dhukkuba taayifooyidii(Typhoid)

Dhukkubni taayifooyidii infekshinii baakteeriyaa Salmonella Typhi jedhamu irraa dhufudha. Irra caalaa kan babal’atu yeroo namni tokko nyaata ykn bishaan sagaraa nama dhukkuba kanaan qabameen  faalame nyaatu ykn dhugudha. 

Infeekshiniin kun sirna bullaa'insa nyaataa qofa osoo hin taane qaama guutuu miidhuu danda'a. Wal’aansa sirrii ta’e malee hamaa ta’ee rakkoolee fiduu danda’a. 

 Maddoonni waliigalaa kanneen akka:

• Bishaan dhugaatii faalame
• Nyaata sirnaan hin bilchaanne ykn faalame
• Qulqullina harkaa gaarii hin taane
• Qulqullina gahaa dhabuu
• Talaallii dhabuu 
• Qulqullina gaarii dhabuu   

Garee balaa guddaa qaban (who are at risk)

• Namoota naannoo qulqullina gahaa hin qabne jiraatan
• Namoota bishaan dhugaatii qulqulluu amanamaa ta’een hin  arganne
• Imaltoonni gara naannoo dhukkubni kun itti mul’atu
• Ijoollee, keessumaa bakka ba’aa guddaa qabu keessatti

• Namoonni namoota dhukkuba kanaan qabamaniif saaxilaman 

   Dabarsa fi Qabxiilee Balaa

Nama/baattuu dhukkuba kanaan qabame → faalama manca’aa → nyaata/bishaan → liqimsuu → infekshinii garaachaa → baakteeriyaa 

         mallattoolee(Signs and symptoms) 

Mallattoon yeroo baay’ee erga dhukkuba kanaan qabamee booda gara guyyoota 6-30 keessatti mul’ata, yeroon isaa garaagarummaa qabaachuu danda’us .

Mallattoowwan mul’atan kanneen akka:

• 🌡️ Ho'i qaamaa, yeroo baay'ee kan itti fufuu fi suuta suutaan kan dabalaa deemu
• 🤕 Mataa Dhukkubbii
• 😴 Dadhabbii fi dadhabina
• 🍽️ Fedhii nyaataa dhabuu
• 🤢 Garaa kaasaa ykn gogiinsa garaa 
• 🤰 Dhukkubbii garaa ykn mijachuu dhabuu
• 💩 Garaachaa ykn qufaa
• 💪 Dhukkubbii maashaa
• Namoota tokko tokko keessatti qufaa 

Yoom kunuunsa fayyaa hatattamaa barbaaduu qabna? 

Namni dhukkuba taayifooyidii shakkame ykn mirkanaa’e yoo qabame hatattamaan yaala fayyaa barbaaduu:

• Dhukkubbiin garaa cimaa ykn hammaataa dhufu
• Garaan dhiita’e ykn jabaate
• Dhiiga sagaraa ykn sagaraa gurraacha keessa
• Garaa kaasaa itti fufiinsa qabu
• Burjaajii ykn hirriba hin baratamne
• Of wallaaluu ykn dadhabbii cimaa
• Dhugaatii dhuguuf rakkachuu ykn mallattoo bishaan qaama keessaa hir’achuu cimaa
• Ho'a qaamaa olaanaa itti fufiinsaan wal'aansa argatus

Isaan kun rakkoolee ciccimoo kan akka dhiiguu garaachaa, boca garaachaa ykn seepsis agarsiisuu danda’u. 

Qorannoo dhukkubaa (Diagnosis)

Ogeessi eegumsa fayyaa mallattoolee nama sanaa, seenaa yaalaa, nyaata ykn bishaan faalamuu danda’uuf saaxilamuu fi qorannoo laabraatoorii ni ilaala. 

Yaala (treatment)

Taayifooyidiin qoricha farra baakteeriyaa mijaawaa ogeessa eegumsa fayyaa ajajeen yaala.

Filannoon antibaayootikii kanneen armaan gadii irratti hundaa’a:

• Antibaayootikii naannootti ofirraa ittisuu
• Hamma dhukkubaa
• Umurii dhukkubsataa fi wantoota biroo
• Saaxila antibaayootikii kanaan dura
• Bu’aa aadaa laabraatoorii fi saaxilamummaa, yeroo argamu 

  Antibaayootikii Gorfaman

• Azithromycin: Yeroo baayyee dhimmoota walxaxaa hin taane ykn naannoo qoricha ofirraa ittisuu olaanaa qabaniif filatamaadha.
• Ceftriaxone: Cephalosporin dhaloota sadaffaa karaa lilmoo kan kennamu yoo ta’u, yeroo baay’ee namoota ciccimoo ta’aniif ykn yeroo ulfaa kan itti fayyadamudha.
• Fluoroquinolones (akka Ciprofloxacin): Seenaa keessatti baay’ee kan mul’atu yoo ta’u, amma garuu kutaalee addunyaa hedduu keessatti dandeettii dhukkuba ofirraa ittisuu bal’inaan mul’ateera 

  Kunuunsa deggersaa:-

• Dhangala’aa nageenya qabu baay’ee dhugi.
• Nyaata soorataa fi salphaatti dandamamu nyaadhu.
• Boqonnaa gahaa.
• Qorichoota sirritti akka ajajamanitti fudhachuu.
• Koorsii antibaayootikii guutuu xumuru, yoo miira gaarii sitti dhaga’amellee.

  Ittisa (Prevention)

Taayifooyidii ittisuuf karaan hundarra gaariin nyaataa fi bishaan faalame qaama keessa akka hin seenne gochuudha.

Walumaagalatti dhukkuba Taayifooyidii ittisuuf:-

Harka keessan dhiqadhaa

Harka keessan saamunaa fi bishaan qulqulluudhaan sirriitti dhiqadhaa:

• Erga mana fincaanii fayyadamtee booda
• Daa'ima erga jijjiiranii/qulqulleeffatanii booda
• Nyaata qopheessuu dura
• Nyaata nyaachuu dura
• Nama dhukkubsate erga kunuunsee booda 

Bishaan qulqulluu dhuguu

• Bishaan qulqullaa’e, bilcheefame ykn karaa biraatiin nageenya qabu dhugi.
• Bishaan madda gaaffii keessa galchu irraa dhuguu irraa of qusadhaa.
• Bishaan itti tolchan nageenya qabaachuu fi dhiisuu isaa yoo mirkaneeffachuu baatte ice irraa of eeggadhu.

Nyaata nageenya qabu nyaadhaa

• Nyaata sirriitti bilcheefame nyaadhu.
• Fuduraalee fi muduraalee bishaan qulqulluudhaan dhiqachuu.
• Fuduraalee ofii keetii gogaa baasuu dandeessu filadhu.
• Nyaata qalamaa ykn gahaa hin bilchaanne madda nageenya hin qabne irraa fagaachuu.
• Aannanii fi oomishaalee aannaniin kan paastiraayizeeshinii hin taane irraa fagaachuu. 

Qulqullina fooyyessuu

Taayifooyidii to’achuuf mana fincaanii sirnaan fayyadamuu, bishaan xuraa’aa gatuu fi faalama manca’aa madda bishaanii ittisuun barbaachisaa dha. 

Talaallii Taayifooyidii

Talaalliin taayifooyidii ho’a taayifooyidii irraa of eeguuf gargaaruu danda’a.

Talaalliin taayifooyidii konjugeetii (TCV) yeroo ammaa talaallii taayifooyidii filatamaa ta’ee bakka hedduutti akka idileetti itti fayyadamuuf, keessumaa daa’imman xixiqqoodhaaf kennamuu waan danda’uufi eegumsa yeroo dheeraa waan kennuuf.

Haa ta'u malee:

Talaalliin bishaan qulqulluu, qulqullina, harka dhiqachuu, fi nageenya nyaataa bakka hin bu’u.