የአከርካሪ አጥንት ነርቭ(ህብለ ሰረሰር) ጉዳት

                  የአከርካሪ አጥንት ነርቭ ጉዳት

የአከርካሪ አጥንት ነርቭ ወይም የህብለ-ሰረሰር ጉዳት በድንገት ሊከሰት የሚችል እና የአንድን ሰው የዕለት ተዕለት ተግባራት የማከናወን አቅምን ሊለውጥ የሚችል አደጋ ሲሆን፤ ይህ ጉዳት በተጎጂውም ሆነ በቤተሰቡ ሕይወት ላይ ከፍተኛ ለውጥን የሚያመጣ ክስተት ነው። ይህ ጉዳት ከደረሰ በኋላ ተጠቂዎቹ ከአዲሱ ሁኔታ ጋር እንዲላመዱና ተግባራትን በራስ የመፈጸም አቅማቸውን እንዲያሳድጉ ለመርዳት ህክምና፣ የመልሶ ማቋቋም አገልግሎቶች፣ አጋዥ ቴክኖሎጂዎች እና ቀጣይነት ያለው ድጋፍ ያስፈልጋቸዋል።

ይህ ጽሁፍ የአከርካሪ አጥንት ነርቭ ጉዳት ምን እንደሆነ፣ የተለመዱ መንስኤዎቹን፣ ምልክቶቹን፣ ህክምናን፣ መልሶ የማቋቋም ሂደትን እና ከጉዳት በኋላ ጤናን ለመጠበቅ የሚረዱ መንገዶችን ያብራራል።

         የአከርካሪ አጥንት ነርቭ ጉዳት ምንድን ነው?

የአከርካሪ አጥንት ነርቭ (ህብለ-ሰረሰር) ከአንጎል በመነሳት በአከርካሪ አጥንት ቱቦ በኩል የሚያልፉ የነርቮች ስብስብ ሲሆን በአንጎል እና በሌሎች የሰውነት ክፍሎች መካከል መልዕክቶችን ያስተላልፋል።

የአከርካሪ አጥንት ነርቭ ጉዳት ይህ የነርቮች ስብስብ ላይ አደጋ ሲደርስ የሚከሰት ሲሆን፤ ጉዳቱ ሙሉ ወይም ከፊል ሊሆን ይችላል። የጉዳቱ ውጤቶች በዋነኝነት ጉዳቱ በደረሰበት ቦታ እና በጉዳቱ ክብደት ላይ የሚወሰኑ ናቸው። በሙሉ በሙሉ ጉዳት ወቅት ከተጎዳው ቦታ በታች ምንም ዓይነት መደበኛ እንቅስቃሴ ወይም ስሜት የማይኖር ሲሆን፤ በከፊል ጉዳት ጊዜ ደግሞ የተወሰኑ የነርቭ መልእክቶች በተጎዳው አካባቢ በኩል አሁንም ማለፍ ይችላሉ ማለት ነው።

         የአከርካሪ አጥንት ነርቭ ጉዳት መንስኤዎች ምንድን ናቸው?

ከተለመዱት መንስኤዎች መካከል የሚከተሉት ይገኙበታል፦

• የተሽከርካሪ አደጋዎች
• ከከፍታ ላይ መውደቅ
• በስፖርት እና በመዝናኛ እንቅስቃሴዎች ወቅት የሚደርሱ ጉዳቶች
• የጥቃት ድርጊቶች
• ሌሎች አሰቃቂ አደጋዎች

አሰቃቂ አደጋ ባልሆኑ ሁኔታዎችም የአከርካሪ አጥንት ነርቭ ጉዳት ሊከሰት የሚችል ሲሆን፤ ለምሳሌ፡- አንዳንድ እጢዎች፣ ኢንፌክሽኖች፣ እብጠት ወይም በህብለ-ሰረሰር ላይ ተጽዕኖ የሚያሳድሩ በሽታዎች ሊያስከትሉት ይችላሉ።

        ምልክቶቹ ምንድን ናቸው?

የአከርካሪ አጥንት ነርቭ ጉዳት ምልክቶች ከሰው ሰው ጉዳቱ በደረሰበት ቦታ እና በጉዳቱ ክብደት ላይ የሚለያዩ ሲሆን፣ የሚከተሉትን ሊያካትቱ ይችላሉ፦

• የሰውነት ድክመት ወይም ሽባነት
• የንክኪ፣ የህመም ወይም የሙቀት ስሜትን መስማት አለመቻል 
• የመደንዘዝ ወይም የመወጋት ስሜት
• የሚዛን ወይም የአካል እንቅስቃሴ ቅንጅት ችግሮች
• ሽንት ወይም ሰገራን የመቆጣጠር ችሎታ ለውጥ
• የመተንፈስ ችግር (በተለይም ጉዳቱ ወደ ላይ ከፍ ያለ ቦታ ላይ ሲሆን)
• የወሲብ አቅም ለውጦች

እንደ ጉዳቱ አይነት እና ሁኔታ ምልክቶቹ ጊዜያዊ ወይም ዘላቂ ሊሆኑ ይችላሉ።

          እንዴት ይታከማል?

የአከርካሪ አጥንት ነርቭ ጉዳት አስቸኳይ እና ፈጣን የሕክምና ግምገማ የሚያስፈልገው የጤና እክል ሲሆን፤ የጤና ባለሙያዎች የአከርካሪ አጥንት ነርቭን ከተጨማሪ ጉዳት በመጠበቅ እና ለሕይወት አስጊ የሆኑ ችግሮችን በማከም ላይ ያተኩራሉ። ህክምናው የሚከተሉትን ሊያካትት ይችላል።

• የአከርካሪ አጥንትን ማጠናከር
• አስፈላጊ በሚሆንበት ጊዜ ቀዶ ጥገና
• ለተወሰኑ ችግሮች መድሃኒቶች እና ሌሎች ሕክምናዎች
• አስፈላጊ በሚሆንበት ጊዜ የመተንፈሻ ድጋፍ
• ህመም እና የጡንቻ መኮማተርን ማስተዳደር
• ኢንፌክሽኖችን፣ የደም መርጋትን እና የግፊት ጉዳቶችን መከላከል እና ማከም
• የማገገሚያ ህክምና

የሕክምና ዕቅዶች እንደየግለሰቡ ጉዳት፣ አጠቃላይ ጤናና ግቦች የተለያዩ ናቸው።

           የማገገሚያ ህክምና ለምን አስፈላጊ ነው?

የማገገሚያ ህክምና ከጉዳቱ በኋላ የሚኖረውን ህይወት ለመላመድ እጅግ አስፈላጊ ሲሆን ህክምናው በሆስፒታል ውስጥ ሊጀምር እና በማገገሚያ ማዕከላት፣ በተመላላሽ ታካሚዎች ክሊኒክ ወይም በቤት ውስጥ ሊቀጥል ይችላል። ህክምናው የሚከተሉትን ሊያካትት ይችላል፦

• ፊዚዮቴራፒ
• የንግግር እና የመዋጥ ቴራፒ
• የሳይኮሎጂ ድጋፍይ
• የስነ-ምግብ ህክምና

የማገገሚያ ህክምና ጥንካሬን እና ተንቀሳቃሽነትን ማሻሻል፣ የዊልቸር ክህሎቶችን ማሻሻል፣ በዕለት ተዕለት እንቅስቃሴዎች የበለጠ እራስን መቻል፣ የፊኛ እና የአንጀት ተግባርን በተሻለ ለመቆጣጠር እና በስሜት ወይም እንቅስቃሴ ላይ ካሉ ለውጦች ጋር በተሻለ መላመድ ላይ ሊያተኩር ይችላል።

          ውስብስብ አደጋዎችን መከላከል

የአከርካሪ አጥንት ነርቭ ጉዳት ያጋጠማቸው ሰዎች ለተወሰኑ ውስብስብ የጤና ችግሮች የመጋለጥ እድላቸው ከፍተኛ ሊሆን ይችላል። እነዚህን ችግሮች እንዴት መከላከል እና ማወቅ እንደሚችሉ መረዳት የእንክብካቤ አስፈላጊ አካል ነው።

ቆዳዎን ከ አልጋ ቁስለት ይጠብቁ

በእንቅስቃሴ ውስንነት ምክንያት ለረጅም ጊዜ መተኛት ወይም መቀመጥ የሚፈጥረው የንክኪ ግፊት የቆዳ መቁሰል አደጋን ሊጨምር ይችላል። የአልጋ ቁስልን ለመከላከል ጠቃሚ ስልቶች የሚከተሉትን ያካትታሉ።

• የሚተኙበትን ቦታና የአካል ክ በየ 2 ሰአት መቀየር
• ቆዳን በየቀኑ በተለይም ለግፊት የተጋለጡ ቦታዎችን በየቀኑ መመርመር
• ቆዳን ንጹህ እና ደረቅ ማድረግ
• የሚመከሩ ትራሶችን፣ ፍራሾችን እና ሌሎች የአካል ንክኪ ግፊት መቀነሻ ዘዴዎችን መጠቀም
• የቆዳ መቅላት፣ እብጠት፣ ውሃ መቋጠር ወይም ቁስል ሲኖር በአስቸኳይ ለጤና ባለሙያዎች ማሳወቅ እና ህክምና ማድረግ 

የፊኛ እና የአንጀትን ጤናን ይንከባከቡ

ግላዊ የፊኛ እና የአንጀት እንቅስቃሴ ፕሮግራም በባለሙያዎች ሊዘጋጅ ሲችል፤ የሚመከረውን የጊዜ ሰሌዳ እና ቴክኒኮች ይከተሉ። 

ድንገተኛ የደም ግፊት መጨመርን ይጠንቀቁ

6ኛው የደረት አከርካሪ አጥንት አካባቢ ወይም ከዚያ በላይ ጉዳት የደረሰባቸው ሰዎች አውቶኖሚክ ዲስሬፍሌክሲያ ለሚባል የደም ግፊትን በአደገኛ ሁኔታ ከፍ ሊያደርግ ለሚችል ችግር ተጋላጭ ሊሆኑ ይችላሉ። ይህም የደም ግፊት በድንገት መጨምር ለሌሎች ከባድ ችግሮች ሊያጋልጥ ይችላል። ሊታዩ የሚችሉ የማስጠንቀቂያ ምልክቶች የሚከተሉትን ያካትታሉ።

• ድንገተኛ ከባድ ራስ ምታት
• ከጉዳቱ ቦታ በላይ ያለ አካል ከፍተኛ ላብ
• የሆድ መረበሽ
• የአፍንጫ መታፈን
• የዓይን ብዥታ
• ጭንቀት ወይም የሆነ ችግር እንዳለ መሰማት

አውቶኖሚክ ዲስሬፍሌክሲያ ፈጣን እርምጃን የሚፈልግ ችግር ሲሆን ምልክቶቹን ካስተዋሉ ወዲያውኑ የሕክምና እርዳታን ይፈልጉ።

የአጥንትዎን እና መገጣጠሚያዎችዎን ጤና ይጠብቁ

ለረጅም ጊዜ እንቅስቃሴ ካለማድረግ የተነሳ መገጣጠሚያዎች እየተገተሩ እና አጥንቶች እየሳሱ ሊሄዱ ስለሚችሉ ተገቢ የአካል ብቃት እንቅስቃሴ፣ የአቀማመጥ እና ሌሎች የመልሶ ማቋቋሚያ ስልቶች ሊያስፈልጉ ይችላሉ።

የስነ-ልቦና ጤናዎን ይጠብቁ

በህብለ ሰረሰር ጉዳት ምክንያት የሚኖር የህይወት ለውጥ የሚያመጣው ሀዘን፣ ብስጭት፣ ጭንቀት እና ድብርት ተገቢ የስነ-ልቦና እንክብካቤ ስለሚያስፈልገው እገዛን ለመጠየቅ አያመንቱ። የምክር አገልግሎት፣ የድጋፍ ቡድኖች፣ የቤተሰብ ድጋፍ የስነ-ልቦና ተጽእኖዎችን ለመፍታት ጠቃሚ ናቸው።

       ወደ ዕለታዊ ሕይወት መመለስ

ብዙዎቹ የአከርካሪ አጥንት ነርቭ ጉዳት ያለባቸው ሰዎች በጊዜ ሂደት የዕለት ተዕለት እንቅስቃሴዎችን ለማከናወን አዳዲስ መንገዶችን ይለማመዳሉ። ረዳት መሳሪያዎች እና የአካባቢ ማሻሻያዎች የዕለት ተዕለት እንቅስቃሴዎች ማከናወንን ለመላመድ ጉልህ ሚናን ይጫወታሉ። እነዚህ መላመጃ መንገዶች የሚከተሉትን ሊያካትቱ ይችላሉ።

• የዊልቼር ወንበሮች ወይም ሌሎች የመንቀሳቀሻ መሳሪያዎች
• ለተጎጂዎች የተሰሩ ተሽከርካሪዎች
• እንደ መግቢያ፣ መወጣጫ እና የመታጠቢያ ቤቶች ያሉ የቤት ማሻሻያዎች
• የመገናኛ፣ የሥራ እና የአካባቢ ቁጥጥር ቴክኖሎጂ

       የቤተሰብ አባላት ምን ማድረግ ይችላሉ?

ቤተሰብ እና ጓደኞች አስፈላጊ የሆኑ ተግባራዊ እና ስሜታዊ ድጋፍ ሊሰጡ ይችላሉ። በተመሳሳይ ጊዜ፣ በተቻለ መጠን ነፃነት መበረታታት አለበት። ለቤተሰብ የሚያገለግሉ ጠቃሚ ንጥቦች የሚከተሉትን ያካትታሉ።

• ስለ ጉዳቱ እና በባለሙያዎች ስለሚመከረው እንክብካቤ ግንዛቤን ይጨብጡ
• አስፈላጊ በሚሆንበት ጊዜ የትምህርት ክፍለ ጊዜዎችን ይሳተፉ
• ግለሰቡ ስጋቶቹን እንዲገልጽ በመፍቀድ ያዳምጡ
• አካላዊ እርዳታ ከመስጠትዎ በፊት ፈቃደኝነትን ይጠይቁ
• የማገገሚያ ግቦችን ይደግፉ
• የአደጋ ምልክቶችን ይከታተሉ እንዲሁም የሕክምና እርዳታ መቼ እንደሚያስፈልግ ይወቁ
• እንደ ተንከባካቢ የራስዎን አካላዊ እና ስሜታዊ ጤና ይንከባከቡ።

          የህክምና እርዳታ መቼ መፈለግ ያስፈልጋል?

እንደሚከተሉት ያሉ አዳዲስ ወይም እየተባባሱ ያሉ ምልክቶችን ካስተዋሉ ወዲያውኑ የጤና እንክብካቤ ባለሙያን ያነጋግሩ።

• አዲስ ድክመት ወይም የስሜት ህዋሳትን ማጣት
• የህመም እየጨመረ መሄድ
• ትኩሳት ወይም የኢንፌክሽን ምልክቶች
• አዲስ ወይም እየተባባሰ የሚሄድ የአልጋ ቁስለት
• በፊኛ ወይም በአንጀት ተግባር ላይ የሚኖሩ ጉልህ ለውጦች
• የመተንፈስ ችግር
• ከፍተኛ የደም ግፊት 
• በተለመደው የነርቭ ተግባር ላይ ድንገተኛ ለውጦች

ከሁሉም በላይ፣ እያንዳንዱ የአከርካሪ አጥንት ነርቭ ጉዳት የተለየ ሲሆን ሃኪሞች እና የማገገም ባለሙያዎች ጉዳትዎን በመረዳት ተጨባጭ የማገገም ግቦችን መለየት፣ ችግሮችን መከላከል እና ነፃነትን የሚደግፉ ስልቶችን መፍጠር ይችላሉ።