Infeekshinii Ujummoo Fincaanii (UTI) .
Infeekshiniin ujummoo fincaanii (UTI) infekshinii baakteeriyaan ykn maaykiroo-orgaanizimoonni biroo sirna fincaanii keessa seenanii baay’achuu isaaniiti.
Sirni fincaanii kutaalee gurguddoo afur of keessaa qaba:
- kalee: Dhiiga calaluun fincaan oomishuuf.
- Ureeters: Fincaan tiruu irraa gara ujummoo fincaanii geessu.
- Ujummoo fincaanii: Fincaan yeroodhaaf ni kuusa.
- Urethra: Fincaan qaama keessaa baasa.
UTIn baay’inaan ujummoo fincaanii keessatti mul’ata. Haa ta'u malee yeroo tokko tokko kaleetti babal'achuu danda'a, kunis rakkoo fayyaa hamaa fiduu danda'a.
UTIn gosa gurguddoo lamatti ramadama:
- Infeekshinii Ujummoo Fincaanii Gadi (Lower UTI): Ujummoo fincaanii fi ujummoo fincaanii (tuubii fincaan qaama keessaa baasu) ni miidha.
- Infeekshinii Ujummoo Fincaanii Gubbaa (Upper UTI): kalee ni miidha.
UTI maaltu fida? (causes)
Sababni inni guddaan UTI baakteeriyaati. Addatti baakteeriyaan *Escherichia coli* (*E. coli*) jedhamu sababa baay’eedha.
Baakteeriyaan kun uumamaan garaacha keenya keessatti argama. Naannoo qaama saalaa irraa gara ujummoo fincaaniitti imaluun ujummoo fincaanii yoo ga’e infekshinii fiduu danda’a.
Qabxiilee Balaa UTI Guddisuuf(risk factor)
- Saala Dubartii: Ujummoon fincaanii dubartootaa ujummoo fincaanii dhiiraa caalaa waan gabaabaa ta’eef baakteeriyaan salphaatti ujummoo fincaanii gahuu danda’a.
- Sochii Walqunnamtii Saalaa: Baakteeriyaan yeroo walqunnamtii saalaa ujummoo fincaanii seenuu danda’a.
- Ulfa: Jijjiirama qaamaa yeroo ulfaa uumamuun carraan UTI ni dabala.
- Dhukkuba sukkaaraa: Keessattuu hammi sukkaara dhiigaa akka gaariitti yoo hin to’atamne carraan dhukkuba kanaan qabamuu dabaluu danda’a.
- Fincaan yeroo dheeraaf qabachuu: Fincaan yeroo dheeraaf ujummoo fincaanii keessa yeroo turu guddina baakteeriyaa tokko tokkoof haala mijataa uumuu danda’a.
- Fayyadama kaateetara fincaanii: Baakteeriyaan karaa kaateetara ujummoo fincaanii seenuu danda’a.
- Dhagaa fincaanii: Isaan kun dhangala’aa fincaanii danquu fi infekshinii taasisuu danda’u.
- Piroostaatii guddachuu: Dhiirota irratti, kun ujummoon fincaanii guutummaatti akka duwwaa ta’e gochuu danda’a, kunis carraa UTI dabaluu danda’a.
- Laguu dhaabuu: Hormooniin istroojiinii hir’achuun ittisa uumamaa naannoo fincaanii fi qaama saalaa jijjiiruu danda’a.
Hubachiisa: UTIn qulqullina dhabuu qofaan kan dhufu miti; namoota dhuunfaa qulqullina dhuunfaa gaarii eegsisan irrattis uumamuu danda’a.
Mallattoolee UTI
mallattoon UTI kutaa sirna fincaanii kamtu miidhame irratti hundaa’uun garaagarummaa qaba.
A. Mallattoolee UTI Gadi Aanaa
Yeroo fincaan gubachuu: Yeroo fincaa’an dhukkubbiin ykn miira gubaa namatti dhaga’amuu.
Yeroo baay’ee fincaa’uu: Yeroo baay’ee fincaan baasuuf fedhiin namatti dhaga’amuu, yoo xiqqaan qofti darbellee.
Barbaachisummaa hatattamaa fincaan baasuu: Fedhii tasa, dirqisiisaa hatattamaan fincaan baasuu.
Dhukkubbii garaa gadii: Dhukkubbiin ykn dhiibbaan naannoo ujummoo fincaanii jirutti dhaga’amuu.
Jijjiirama bifa fincaanii: Fincaan duumessa ta’ee mul’achuu.
Jijjiirama urgooftuu fincaanii: Urgaa cimaa, kan hin baratamne.
Fincaan keessatti dhiigni jiraachuu: Fincaan diimaa ykn bifa pilaastikii ta’ee mul’achuu.
B. Mallattoolee Infeekshinii kalee
Infeekshiniin kun gara tiruutti yoo babal’ate mallattoolee armaan gadii mul’achuu danda’u:
- Ho'a qaamaa olaanaa.
- Qoraqorroo fi raafamuu.
- Dhukkubbiin naannoo dugdaa fi cinaacha (mudhii).
- Garaa kaasaa fi garaa kaasaa.
Dadhabbii qaama waliigalaa (dadhabbii).
Yeroo tokko tokko, mallattoon infekshinii ujummoo fincaanii gadii (UTI) illee mul’achuu danda’a.
Mallattoolee Xiyyeeffannoo Fayyaa Hatattamaa Barbaachisan
Mallattoolee armaan gadii keessaa tokko yoo si mudate, hatattamaan gara dhaabbata eegumsa fayyaa deemi:
- Ho'a qaamaa olaanaa fi raafamuu (qorqorroo).
- Dhukkubbiin cimaan dugdaa gadii ykn dugdaa.
- Yeroo baayyee garaa kaasaa fi dhangala’aa dhuguu dadhabuu.
- Dadhabbiin garmalee, burjaajii ykn of wallaaluu.
Hammi fincaanii baay’ee hir’achuu.
Mallattoowwan kun infekshinichi gara tiruu ykn dhiigaatti akka babal’ate agarsiisuu danda’u.
UTI akkamitti adda baafama?
UTI jiraachuu isaa adda baasuuf waa’ee mallattoolee dhukkubaa gaafachuu fi qorannoo fincaanii raawwachuun barbaachisaadha.
1. Seenaa yaalaa fi qorannoo qaamaa
Ogeessi eegumsa fayyaa:
Yeroo fincaa'an miira gubaa jiraachuu fi dhiisuu isaa gaafata.
Ho’a qaamaa fi dhukkubbiin cinaacha (dugdaa gadii/cinaa) jiraachuu isaa ni sakatta’a.
Waa’ee amala fincaanii fi seenaa UTI kanaan duraa kamiyyuu ni gaafata.
Ulfa, dhukkuba sukkaaraa fi dhimmoota fayyaa biroo ni sakatta'a.
2. Xiinxala fincaanii
Kunis fincaan keessatti mallattoon infekshinii jiraachuu isaa adda baasuuf gargaara.
Qormaanni kun kanneen armaan gadii ni sakatta’a:
Seelii dhiiga adii (WBC): Seelii dhiiga adii, kan infekshinii ittisuuf gargaaru jiraachuu.
Leukocyte esterase: Agarsiiftuu argama seelonni dhiiga adii.
Naayitiraayitii: Wanti baakteeriyaa gosa murtaa’een fincaan keessatti uumamu.
Seelii dhiiga diimaa (RBC): Fincaan keessatti dhiigni jiraachuu agarsiisa.
Aadaa fi Miira Fincaanii
Qorannoon kun baakteeriyaa fincaan keessatti argaman adda baasuuf kan gargaaru yoo ta’u, antibaayootikii kamtu wal’aansaaf bu’a qabeessa akka ta’u murteessa.
Keessattuu kan agarsiifamu yeroo:
- Infeekshiniin kun gara kaleetti babal'ateera.
- Dubartiin ulfaa UTI qabdi.
- UTIn dhiirota irratti mul'ata.
- Infeekshiniin kun irra deddeebi’ee mul’ata.
- Qoricha fudhatanis mallattoon dhukkubaa hin fooyya'u.
Barbaachisaa: Antibaayootikii jalqabuu dura saamuda fincaanii kennuunis filatamaadha.
Qormaata Biroo
Haalota tokko tokko keessatti:
- Qorannoo dhiigaa: Hamma dhukkubichaa fi hojii tiruu madaaluuf.
- Ultrasound: Dhagaa tiruu ykn ujummoon fincaanii cufamuu isaa ilaaluuf.
Namni UTI qabu hundi qorannoowwan dabalataa kana hin barbaadu.
UTI akkamitti yaala? (Wal'aansa)
Wal’aansi UTI gosa infekshinii fi haala fayyaa dhukkubsataa irratti hundaa’a.
1. Qoricha farra baakteeriyaa
Antibaayootikoonni yaala jalqabaa UTI baakteeriyaatiin dhufuuti.
Infeekshinii ujummoo fincaanii salphaa ta’eef, hakiimni haala dhukkubsataa irratti hundaa’uun kanneen armaan gadii keessaa tokko ajajuu danda’a:
- Naayitiroofuraantooyiniin
- Fosfomycin jedhamu
- Tiraayimeetoopriim / Tiraayimeetoopriim-Salfaameetooksazool
Qorichootni kun nama hundaaf haala wal fakkaatuun hin ajajaman. Doktarri tokko wantoota akka umurii, haala ulfaa, hojii kalee, alarjii qorichaafi baakteeriyaa ofirraa ittisuu ilaaluudhaan yaala sirrii taʼe filata.
Gorsa fayyaa barbaachisaa:
Ajaja doktora malee qoricha farra baakteeriyaa hin fudhatinaa.
Qoricha hamma ajajamee fi yeroo murtaa’een fudhachuu.
Mallattoon kee yoo fooyya’ellee karoora wal’aansaa hakiimni kee ajaje hordofi.
Antibaayootikii hafe kan nama biraa hin fayyadaminaa.
Mallattoon dhukkubaa yoo hin fooyya’in ykn sa’aatii 48 keessatti yoo hammaate gara dhaabbata eegumsa fayyaatti deebi’aa.
2. Bishaanii fi dhangala’oo gahaa fayyadamuu
Bishaan baay’ee dhuguu.
Guyyaa guutuu yeroo hunda fincaan akka baattan mirkaneessaa.
Yoo rakkoon tiruu ykn onnee qabaatte, hamma bishaanii siif mijatu murteessuuf hakiima kee mariisisi.
3. Dhukkubbii fi ho'a qaamaa hir'isuu
Dhukkubbii fi ho'a qaamaa hir'isuuf Paracetamol fayyadamuu dandeessu, akkuma hakiimni keessan gorsu.
Wal'aansa Infeekshinii Kalee
Infeekshiniin tokko gara tiruutti yoo babal’ate, wal’aansi cimaan barbaachisuu danda’a:
- Antibaayootikii ogeessa fayyaatiin ajajamu.
- Haala cimaa ta’een qoricha hidda dhiigaa keessaa kennamu (antibaayootikii IV).
- Hospitaala ciisuu fi hordoffii yaalaa.
- Yaala dabalataa danqamuu ujummoo fincaanii kamiyyuu furuuf.
Yaadadhaa: Infeekshiniin tiruu bishaan qofaan mana keessatti fayyuu hin danda’u. Yaala fayyaa hatattamaa barbaada.
UTI akkamitti ittifamuu danda’a? (Ittisa) .
Amala fayyaa armaan gadii fudhachuudhaan balaa UTI qabaachuu hir’isuu dandeessa:
- Bishaan baay’ee dhuguu: Bishaan gahaa dhuguun fincaan yeroo hunda akka dhangala’u gargaara.
- Fincaan keessa hin qabatin: Akkuma fedhiin sitti dhaga’ameen, osoo hin tursiisin fincaa’i.
- Sochii saalqunnamtii booda fincaan: Kun keessumaa dubartoota UTI deddeebi’ee mul’ataniif gargaaruu danda’a.
- Qulqullina dhuunfaa sirrii ta’e eeggadhu: Yeroo hunda mana fincaanii erga fayyadamtee booda fuulduraa hanga duubaatti haxaa’i.
- Qulqullina naannoo qaama saalaa eeguu: Bishaaniin dhiqachuun naannoon sun qulqulluu fi goggogaa ta’ee akka turu mirkaneessuu.
- Meeshaalee qulqullina qaama saalaa urgooftuu cimaa qaban irraa fagaachuu: Dawaa qaama saalaa hin fayyadaminaa.
- Dhukkuba sukkaaraa to’achuu: Sadarkaan sukkaara dhiiga keessanii hamma barbaachisaa ta’e keessa akka turu godhaa.
- Kaateetara haala sirrii ta’een fayyadamuu: Kateetira hin barbaachifne fayyadamuu irraa fagaadhu.
- Yoo UTI deddeebi’ee si mudate hakiima mariisisi: Ji’a jaha keessatti UTI lamaa fi isaa ol yoo qabaatte, ykn waggaa tokko keessatti sadii fi isaa ol yoo qabaatte madaalliin yaalaa dabalataa barbaachisaadha.
Hubachiisa: Dhangala’aan kiranberii ykn qorichi manaa biroo UTI sochiirra jiru yaaluu akka danda’u ragaan mirkanaa’e hin jiru. Isaan kun akka bakka bu’aa qoricha farra baakteeriyaatti fayyadamuu hin qaban.
Rakkoolee UTIs
UTI yeroon yoo hin yaalamne, ykn kaleetti yoo babal’ate rakkoolee armaan gadii fiduu danda’a:
- Infeekshinii kalee: Baakteeriyaan kalee bira ga’ee infekshinii fiduu danda’a.
- Kalee keessaa: Kuusaan dhangala’aa (abscess) kalee keessatti uumamuu danda’a.
- Infeekshinii dhiigaa (Sepsis): Infeekshiniin kun gara dhiigaatti babal’achuu danda’a, kunis haala lubbuu namaa balaadhaaf saaxilu uumuu danda’a.
- Miidhaa kalee: Infeekshiniin tiruu cimaan ykn deddeebi’ee mul’atu, namoota tokko tokko irratti, miidhaa kalee fiduu danda’a.
- Rakkoolee yeroo ulfaa: UTIn hin yaalamne gara infekshinii kaleetti guddachuu danda’a, kunis fayyaa haadhaa fi daa’imaa miidhuu danda’a.
Namoota Dhuunfaa Xiyyeeffannoo Addaa Barbaadan
Gareen namootaa tokko tokko yoo UTI qabaatan hatattamaan adda baasuu fi yaala barbaadu.
- Dubartoota ulfaa: Mallattoon UTI yoo hin mul’annellee yeroo ulfaa fincaan keessatti baakteeriyaan jiraachuu isaa sakatta’uu fi yeroo barbaachisaa ta’etti yaaluun barbaachisaa dha.
- Daa’imman: Ho’i qaamaa, garaa kaasaa, nyaata nyaachuu diduu fi aariin mallattoo UTI ta’uu danda’a.
- Maanguddoota: Mallattoolee biroo cinatti burjaajiin ykn jijjiiramni amala yoo uumame madaalliin yaalaa barbaachisaadha. Hubadhaa burjaajiin qofti UTI jiraachuu isaa akka hin mirkaneessine.
- Namoota dhukkuba sukkaaraa qaban:
Mallattoon UTI yoo mul’ate yeroon qorannoo gochuu qabu.
Walumaagalatti dhukkubni infeekishiinii ujjummoo fincaanii Yoo dafee adda baafamee fi haala sirrii ta’een yaalamee,yeroo baay’ee guutummaatti fayyuu danda’a.




