ልጆቻችንን መቼ እናስከትብ?

ክትባት ከሚገኙ የበሽታ መከላከያ እርምጃዎች መካከል እጅግ ጠቃሚ እና ወጪ ቆጣቢ ከሆኑት አንዱ ነው። ውጤታማ እና ደህንነታቸው የተጠበቀ ክትባቶች በመገኘታቸው ምክንያት፣ የፈንጣጣ (smallpox) በሽታ ከዓለም ላይ እንዲጠፋ ተደርጓል፤ እንዲሁም የፖሊዮ (polio) በሽታ በዓለም አቀፍ ደረጃ ለመጥፋት ተቃርቧል።

ኢትዮጵያ እ.ኤ.አ. ከ1980 ጀምሮ ብሔራዊ የክትባት መርሃ ግብርን ተግባራዊ ካደረገች ወዲህ፣ በክትባት ሊከላከሏቸው ከሚችሉ በሽታዎች (VPDs) ጋር ተያይዞ የሚመጣን የህመም እና የሞት መጠን በመቀነስ ረገድ የሚለኩ ስኬቶች ተመዝግበዋል። አዳዲስ እና ቀደም ሲል በበቂ ሁኔታ ጥቅም ላይ ያልዋሉ ክትባቶች በሂደት መተዋወቃቸው፣ በክትባት ሊከላከሏቸው ከሚችሉ በሽታዎች የሚመጣን የህመም እና የሞት መጠን በመቀነስ ረገድ አስደናቂ ውጤት እንዲገኝ አስችሏል። በዚህም ምክንያት፣ በአሁኑ ወቅት በመደበኛው የክትባት መርሃ ግብር ውስጥ የሚሰጡ የበሽታ መከላከያ ዓይነቶች (antigens) ቁጥር ወደ አሥራ ሁለት ደርሷል።

የሕፃናት የክትባት መርሃ ግብር ልጅዎ በተወሰነ የዕድሜ ክልል ውስጥ ሊወስዳቸው የሚገቡ የክትባቶች ዝርዝር ነው። ተላላፊ በሽታዎች ላይ የሚሰሩ ባለሙያዎች፣ ልጅዎ ለሕይወት አስጊ ከሆኑ ከባድ በሽታዎች እና ከበሽታው በኋላ ከሚመጡ ውስብስብ ችግሮች ራሱን እንዲከላከል እነዚህን ክትባቶች እንዲወስድ ይመክራሉ።

ክትባቶች አብዛኛውን ጊዜ በመርፌ የሚሰጡ ቢሆንም፣ አንዳንዶቹ ግን በአፍንጫ በሚረጭ ፈሳሽ ወይም በሚዋጥ መድኃኒት መልክ ሊዘጋጁ ይችላሉ። መከተብ ልጅዎ በበሽታ እንዳይያዝ ይረዳዋል፤ ምንም እንኳን በሽታው ቢይዘው እንኳ ክትባቱ ወደ ከባድ ሕመም እንዳይቀየር ይከላከላል። በተጨማሪም ልጅዎ መከተቡ በዙሪያው ያሉ ሌሎች ሰዎች እንዳይታመሙ ጥበቃ ያደርጋል።

ልጅዎን ለምን ያስከትባሉ?

ሕፃናት እንደተወለዱ ለአካባቢያቸው አዲስ ስለሚሆኑ ለብዙ በሽታ አምጪ ተሕዋስያን የተጋለጡ ናቸው። በሚወለድበት ወቅት የበሽታ መከላከያ ስርአቱ ሙሉ በሙሉ የዳበረ አይደለም። ይህም ለተለያዩ ኢንፌክሽኖች የመጋለጥ እድላቸውን ከፍ ያደርገዋል። ስለዚህ በሽታ እንዳይበረታባቸውም የሰውነታቸውን የመከላከል ዐቅም ማሳደግ ይገባል፡፡ ክትባት ከሰውነታቸው ተፈጥሯዊ የመከላከል አቅም ጋር አብረው በመስራት፣ ለበሽታዎች የሚሆን የመከላከል አቅምን (immunity) በሰላማዊ መንገድ እንዲያዳብሩ በማድረግ የኢንፌክሽን አደጋን ይቀንሳሉ። ለዚህም ነው የበሽታ መከላከያ ስርአታቸውን ለማጠናከር ክትባቶች የሚያስፈልጓቸው። 

ክትባት በሽታ አምጪ የሚባሉ ተሕዋስያንን በማዳከም ወይም በመግደል አለያም መርዙን በመውሰድና ፕሮቲኑን በማዳቀል የሚሠራ ነው። የክትባት ዋና ሥራው በሽታ ከመከሠቱ በፊት አስቀድሞ መከላከል ነው። ምንም እንኳን በሽታው ቢይዘው እንኳ ክትባቱ ወደ ከባድ ሕመም እንዳይቀየር ይከላከላል። በተጨማሪም ልጅዎ መከተቡ በዙሪያው ያሉ ሌሎች ሰዎች እንዳይታመሙ ጥበቃ ያደርጋል።

በዩናይትድ ስቴትስ የሚገኙ ሐኪሞች ሕፃናት እና ልጆች ከሚከተሉት ተላላፊ በሽታዎች ራሳቸውን እንዲከላከሉ ክትባቶችን እንዲወስዱ ይመክራሉ፦

• ሄፓታይተስ ቢ (Hepatitis B)፦ ይህ በሽታ ለረጅም ጊዜ የሚቆይ የጉበት ችግር ወይም የጉበት ካንሰር ሊያስከትል ይችላል።
• ዲፍቴሪያ፣ ቴታነስ እና ፐርቱሲስ (Diphtheria, tetanus, and pertussis)፦ እነዚህን ሦስት የተለያዩ በሽታዎች የሚከላከሉ ክትባቶች አብዛኛውን ጊዜ በአንድ መርፌ ተጠቃልለው ይሰጣሉ። ዲፍቴሪያ በጉሮሮ ጀርባ ላይ ወፍራም ሽፋን በመፍጠር ለመተንፈስ አስቸጋሪ ሊያደርግ ይችላል። ቴታነስ (መንጋጋ ቆልፍ) ጡንቻዎች ባልተለመደ ሁኔታ እንዲሰሩ ያደርጋል። ፐርቱሲስ ደግሞ ከፍተኛ የሆነ የሳል ስሜት ያስከትላል።
• ፖሊዮ (Polio)፦ ይህ የጡንቻ ድክመት እና ሕመም የሚያስከትል ሲሆን፣ ለረጅም ጊዜ የሚቆይ ሽባነትን (እጅና እግርን ማንቀሳቀስ አለመቻል) ሊያመጣ ይችላል።
• ሮታቫይረስ (Rotavirus)፦ ይህ ከባድ ተቅማጥ ያስከትላል። ከባድ ተቅማጥ ያለባቸው ሕፃናት ብዙ ፈሳሽ ከሰውነታቸው ስለሚወጣ ለሰውነት ድርቀት ሊጋለጡ ይችላሉ።
• ሄሞፊለስ ኢንፍሉዌንዛ ታይፕ ቢ (Hib)፦ ይህ በሳንባ፣ በቆዳ፣ በጉሮሮ፣ በመገጣጠሚያዎች ወይም በአንጎል ዙሪያ ባሉ ሕብረ ሕዋሳት ላይ ኢንፌክሽን ሊያስከትል ይችላል።
• ኒሞኮከስ (Pneumococcus)፦ ይህ በሳንባ፣ በጆሮ፣ በደም ወይም በአንጎል ዙሪያ ባሉ ሕብረ ሕዋሳት ላይ ኢንፌክሽን ሊያመጣ የሚችል ተህዋሲ ነው።
• ኩፍኝ፣ ጆሮ ደግፍ እና ሩቤላ (MMR)፦ እነዚህ ሦስት ክትባቶች በአንድ ላይ ይሰጣሉ። ኩፍኝ (Measles) ሽፍታ፣ ትኩሳት እና ሳል የሚያስከትል ሲሆን በሳንባ፣ በጆሮ ወይም በአንጎል ላይ ዘላቂ ችግር ሊያመጣ ይችላል። ጆሮ ደግፍ (Mumps) በጉንጭ አካባቢ ያሉ እጢዎች እንዲያብጡ ያደርጋል፤ እንዲሁም በአንጎል ወይም በወንድ ዘር ፍሬ ላይ ጉዳት ሊያደርስ ይችላል። ሩቤላ (Rubella) ደግሞ "የጀርመን ኩፍኝ" በመባል የሚታወቅ ሲሆን፣ አንዲት ሴት ነፍሰ ጡር እያለች ብትያዝ በልጁ ጤና ላይ ጉዳት ሊያደርስ ይችላል።
• ጉድፍ (Chickenpox)፦ ይህ ትኩሳት፣ የጉሮሮ መቁሰል እና ሽፍታ ያስከትላል። አንዳንድ ልጆች በጠና ሊታመሙና የሳንባ ወይም የአንጎል ኢንፌክሽን ሊይዛቸው ይችላል።

የሕፃናት ክትባት አሰጣጥ ፕሮግራም በዓለምና በአገር አቀፍ ደረጃ የራሱ የሆነ የተዘጋጀ መመሪያ አለው። በዚህም መሠረት በጤና ተቋማት ውስጥ የሚከተሉት የክትባት ዓይነቶች ለልጆች ይሰጣሉ።

• ሕፃናት እንደተወለዱ ቢሲጂ (BCG)
• በ 6 ሳምንት (45 ቀን)   ፖሊዮ፣ ፔንታቫለንት፣ ፒሲቪ እና ሮታ ( OPV,PCV,Penta,Rota)
• በ 10 ሳምንት ፡ በ6 ሳምንት ከሚሰጠው ጋር ተመሳሳይ ነው፡፡
• በ14 ሳምንት ከ 6 ፡ ሳምንት ጋር ተመሳሳይ ነው፤ ነገር ግን ሮታ አይሰጥም፡፡
• በ 9 ወሩ ፡ የኩፍኝ ክትባት፣ ቪታሚን ኤ
• ቪታሚን ኤ በየ 6 ወሩ እስከ አምስት ዓመታቸው ድረስ ክትባቱን ቢወስዱ ይመረጣል።

በተለያዩ ጊዜያት ወረርሽኞች ሲከሠቱ ለምሳሌ እንደ ማጅራት ገትር፣ ፖሊዮ፣ ኩፍኝ እና ትክትክ፤ በዓለምና በሀገር አቀፍ ደረጃ  እነዚህን በሽታዎች ለመቆጣጠር ከላይ ከተጠቀሰው በተጨማሪ በጅምላ ለሕፃናት ክትባት ይሰጣል።

ክትባት የጎኞሽ ጉዳት አለው?

አብዛኛውን ጊዜ ክትባቶች ከባድ ችግር አያስከትሉም። የጎንዮሽ ጉዳቶች በሚከሰቱበት ጊዜም የሚከተሉትን ሊያካትቱ ይችላሉ፦

• መርፌው በተወጋበት ቦታ ላይ ቀላ ማለት፣ መጠነኛ እብጠት ወይም ሕመም
• መጠነኛ ትኩሳት
• መጠነኛ ሽፍታ
• ራስ ምታት ወይም የሰውነት ቁርጥማት

አብዛኛዎቹ እነዚህ ምልክቶች ክትባቱን በወሰዱ በ1 ወይም 2 ቀናት ውስጥ የሚታዩ ናቸው። ነገር ግን እንደ ኩፍኝ (MMR) ወይም ጉድፍ (chickenpox) ያሉ ክትባቶች ከተወሰዱ ከ1 እስከ 2 ሳምንታት በኋላ ሊከሰቱ ይችላሉ። እነዚህ የጎንዮሽ ጉዳቶች ልጅዎ ታሟል ማለት ሳይሆን፣ የበሽታ መከላከያ ሥርዓቱ ለክትባቱ ምላሽ እየሰጠ መሆኑን የሚያሳዩ ምልክቶች ናቸው።

አልፎ አልፎ ክትባቶች ከላይ ከተጠቀሱት በተጨማሪ እንደ ከባድ የአለርጂ ስሜቶች ያሉ የጎንዮሽ ጉዳቶችን ሊያስከትሉ ይችላሉ፤ ሆኖም ግን እንዲህ ያሉ ከባድ ችግሮች በጣም አልፎ አልፎ የሚከሰቱ ናቸው።