ዲጂታል ኦቲዝም (Digital/Virtual Autism)

ዲጂታል ኦቲዝም (Digital/Virtual Autism)

የስክሪን ሱሰኝነት በህፃናት አእምሮ ዕድገት ላይ የሚያስከትለው ተፅዕኖ

በዘመናችን ስማርትፎኖች፣ ታብሌቶች እና ቴሌቪዥኖች የዕለት ተዕለት ህይወታችን አካል ሆነዋል። ብዙ ወላጆች ህፃናት ልጆቻቸውን ለማረጋጋት፣ ምግባቸውን ለማብላት ወይም ጊዜያዊ እረፍት ለማግኘት ሲሉ ስልካቸውን አብዝተው ይሰጣሉ። ነገር ግን ይህ ድርጊት በህፃናት የአእምሮ እና የማህበራዊ ዕድገት ላይ ከፍተኛ ጉዳት እያደረሰ ይገኛል።

በቅርብ ጊዜያት በህክምናው እና በስነ-ልቦናው ዓለም አዲስ ትኩረት እያገኘ የመጣው "ዲጂታል ኦቲዝም" (Digital Autism) ወይም "ቨርቹዋል ኦቲዝም" (Virtual Autism) የተባለው ክስተት፣ ከልክ ያለፈ የስክሪን exposure (Screen time) ምክንያት በህፃናት ላይ የሚታዩ የባህሪ፣ የማህበራዊ ግንኙነት እና የንግግር እክሎችን የሚገልጽ ነው።

1. ዲጂታል ኦቲዝም ምንድን ነው?

ዲጂታል ኦቲዝም በይፋዊ የህክምና መዛግብት (እንደ DSM-5 ባሉ መመሪያዎች) ውስጥ እንደ ቋሚ የህክምና በሽታ የተመዘገበ ባይሆንም፣ በልጅነት ዕድሜ (በተለይም ከ 0 እስከ 3 ዓመት) ለረጅም ሰዓታት ለስክሪን በመጋለጥ ምክንያት የሚመጡ የኦቲዝም መሰል (Autism-like) ምልክቶችን ለመግለጽ የሚያገለግል የህክምና ጽንሰ-ሀሳብ ነው።

በዚህ የዕድሜ ክልል ውስጥ የሚገኙ ህፃናት አእምሮ በከፍተኛ ፍጥነት የሚጎለብትበት ወሳኝ ወቅት ነው። ህፃኑ በአካባቢው ካሉ ሰዎች ጋር የዓይን ለዓይን ግንኙነት ሳያደርግ፣ የሰዎችን የፊት ገጽታ ሳይረዳ እና የቃል ልውውጥ ሳያደርግ ለረጅም ሰዓታት የቴሌቪዥን ወይም የስልክ ምስሎችን ብቻ ሲመለከት፣ አእምሮው የሚያስፈልገውን ተፈጥሯዊ ማነቃቂያ ያጣል።

2. በዲጂታል ኦቲዝም እና በተፈጥሯዊ ኦቲዝም (ASD) መካከል ያለው ልዩነት

ብዙ ወላጆች የልጃቸውን ባህሪ ሲመለከቱ ከኦቲዝም ስፔክትረም እክል (Autism Spectrum Disorder - ASD) ጋር በማመሳሰል ከፍተኛ ጭንቀት ውስጥ ይገባሉ። ነገር ግን በሁለቱ መካከል ግልጽ የሆኑ የህክምና ልዩነቶች አሉ፦

• የመነሻ ምክንያት (Causation)፦
  • ተፈጥሯዊ ኦቲዝም (ASD)፦ ከስነ-መልመድ (Genetics) እና ከአእምሮ አወቃቀር ልዩነት የሚመጣ የነርቭ ዕድገት ሁኔታ ነው።
  • ዲጂታል ኦቲዝም፦ ሙሉ በሙሉ ከአካባቢያዊ ተፅዕኖ (ከስክሪን ብዛት እና ከተፈጥሯዊ ማህበራዊ ግንኙነት እጥረት) የሚመጣ ችግር ነው።
• የመስተካከል እድል (Reversibility)፦
  • ተፈጥሯዊ ኦቲዝም (ASD)፦ ዕድሜ ልክ የሚቆይ ሁኔታ ሲሆን፣ በቅድመ-ህክምና እና በቴራፒ ደረጃውን ለማሻሻል ይሰራበታል።
  • ዲጂታል ኦቲዝም፦ የስክሪን ጊዜ ሙሉ በሙሉ ሲቆም እና ህፃኑ ከተፈጥሯዊ የሰዎች ግንኙነት ጋር ሲቀላቀል ምልክቶቹ በአጭር ጊዜ ውስጥ ሙሉ በሙሉ ሊስተካከሉ (Reversible) ይችላሉ።

3. የዲጂታል ኦቲዝም ዋና ዋና ምልክቶች

አንድ ህፃን ለዲጂታል ኦቲዝም ተጋልጧል ለማለት የሚከተሉት ምልክቶች በብዛት ሊታዩበት ይችላሉ፦

• የንግግር ዕድገት መዘገየት (Speech Delay)፦ ህፃኑ በዕድሜው ሊናገራቸው የሚገቡ ቃላትን አለመናገር ወይም ከዚህ በፊት ይናገራቸው የነበሩ ቃላትን ማቆም።
• የዓይን ለዓይን ግንኙነት አለማድረግ (Poor Eye Contact)፦ ከሰዎች ጋር ሲነጋገር ወይም ሲጫወት የሰዎችን ዓይን አለመመልከት።
• ለስም ጥሪ ምላሽ አለመስጠት፦ ልጁ መስማቱ የተረጋገጠ ቢሆንም፣ ስሙ ሲጠራ እንዳላሰማ ዝም ማለት።
• ማህበራዊ መገለል (Social Withdrawal)፦ ከሌሎች ህፃናት ወይም ከቤተሰብ አባላት ጋር ከመጫወት ይልቅ ስልክ ወይም ቲቪ ብቻ መምረጥ።
• ከባድ ቁጣ እና የባህሪ መዛባት፦ ስልኩ ወይም ታብሌቱ ሲወሰድበት ከፍተኛ የሆነ ያለቅሶ፣ ቁጣ እና ጥቃት የመሰንዘር ባህሪ ማሳየት።
• ትኩረት የማጣት ችግር (Attention Deficit)፦ ከስክሪን ውጭ ባሉ ተፈጥሯዊ ጨዋታዎች ላይ ትኩረቱን አሰባስቦ መቆየት አለመቻል።
• ተደጋጋሚ እና ግትር ባህሪያት፦ አንድን ነገር ሳያቋርጡ ደጋግሞ ማድረግ ወይም የተወሰኑ አጫጭር የቪዲዮ ክፍሎችን ብቻ ደጋግሞ ማየት።

4. የስክሪን ሱሰኝነት የህፃናት አእምሮን እንዴት ይጎዳል?

በመጀመሪያዎቹ 3 ዓመታት ውስጥ የህፃናት አእምሮ በየሴኮንዱ በሚሊዮን የሚቆጠሩ የነርቭ ትስስሮችን (Synapses) ይፈጥራል። ይህ ሂደት ውጤታማ የሚሆነው ህፃኑ ከተፈጥሯዊው ዓለም ጋር ሲገናኝ ነው።

ስክሪኖች የሚሰጡት ግንኙነት አንድ አቅጣጫዊ (One-way communication) ነው። ስክሪን አይመልስም፣ የህፃኑን ስሜት አይረዳም፣ የፊት ገጽታን አይተረጉምም። በመሆኑም የህፃናት አእምሮ ማህበራዊ ክህሎቶችን እና ስሜታዊ ብስለትን የሚያጎለብቱበትን ወሳኝ ጊዜ ያጣሉ። እንዲሁም፣ የስክሪን ከመጠን በላይ ማየት የአእምሮን የመልካም ስሜት አምጪ ሆርሞን (Dopamine) መጠን በሰው ሰራሽ መንገድ ፣ ህፃናት ከተፈጥሯዊ ጨዋታዎች ይልቅ በስክሪኑ ሱስ እንዲያዙ ያደርጋቸዋል።

5. መፍትሔዎች እና የወላጆች ሃላፊነት

ዲጂታል ኦቲዝምን ለመከላከል እና የተጎዱ ህፃናትን ወደ ነበሩበት ተፈጥሯዊ ሁኔታ ለመመለስ የሚከተሉትን የህክምና እና የባህሪ መፍትሔዎች መተግበር ያስፈልጋል፦

ሀ. የስክሪን ጊዜን ሙሉ በሙሉ ማቆም ወይም መገደብ

• ከ0-2 ዓመት፦ ለቪዲዮ ጥሪ (ከሩቅ ቤተሰብ ጋር) ካልሆነ በስተቀር ምንም አይነት የስክሪን ንክኪ (Zero Screen Time) አይመከርም።
• ከ2-5 ዓመት፦ በቀን ከ 1 ሰዓት ያልበለጠ ጥራት ያለው ትምህርታዊ ቪዲዮ በወላጆች ቁጥጥር ብቻ።

ለ. ተፈጥሯዊ እና ንቁ የሰዎች ግንኙነት መፍጠር

• ከልጅዎ ጋር ብዙ ይነጋገሩ፣ ታሪኮችን ይንገሩ፣ አብረው ዘፈኖችን ይዘምሩ።
• ከልጅዎ ጋር በሚያወሩበት ጊዜ የዓይን ለዓይን ግንኙነት (Eye Contact) ያድርጉ።
• የልጁን ትኩረት የሚስቡ ተፈጥሯዊ አሻንጉሊቶችን (እንደ ብሎኮች፣ የስዕል ደብተሮች) ይጠቀሙ።

ሐ. ማህበራዊ እንቅስቃሴዎችን ማሳደግ

• ህፃኑ ከሌሎች እኩዮቹ ጋር እንዲጫወት ወደ ህፃናት መጫወቻ ስፍራዎች ወይም ፓርኮች ይውሰዱት።
• ከቤተሰብ አባላት ጋር የሚደረጉ የጋራ ጨዋታዎችን ያበረታቱ።

መ. ሙያዊ እገዛ መፈለግ

• የስክሪን ጊዜ ከተቀነሰ በኋላም የንግግር ወይም የባህሪ ለውጥ ካልታየ፣ የህፃናት ስፔሻሊስት (Pediatrician) ወይም የንግግር ቴራፒስት (Speech Therapist) ማማከር አስፈላጊ ነው።