ክሪፕቶርኪዲዝም (Cryptorchidism)

                                      ክሪፕቶርኪዲዝም (Cryptorchidism)

ክሪፕቶርኪዲዝም (Cryptorchidism) የወንድ ብልት አካላት ላይ ከሚከሰቱት በዘር ከሚተላለፉ ሁኔታዎች ሁሉ እጅግ በጣም የተለመደ ሲሆን፣ ቢያንስ አንድ የዘር ፍሬ ከቆለጥ ውስጥ አለመኖር ነው። ይህ ሁኔታ ብዙ ጊዜ አንድ ጎን (unilaterally) ወይም ሁለቱም ጎኖች (bilaterally) ላይ ሊከሰት ይችላል፤ በቀኝ በኩል ባለው የዘር ፍሬ ላይ የመከሰት ዕድሉ ከፍ ያለ ነው።

                                      Epidemiology (የበሽታው ስርጭት ጥናት)

ሙሉ በሙሉ በጊዜያቸው (full-term) የተወለዱ ወንድ ሕፃናት ከ3% የሚሆኑት፣ እና ያለጊዜያቸው (premature) የተወለዱ ወንድ ሕፃናት ደግሞ 30% የሚሆኑት ያልወረደ የዘር ፍሬ ይዘው ይወለዳሉ።ያልወረደ የዘር ፍሬ ካለባቸው ታካሚዎች በግምት 10% የሚሆኑት በሁለቱም በኩል (bilateral cryptorchidism) ክሪፕቶርኪዲዝም ይታይባቸዋል።

የዘር ፍሬ ወደ ቦታው መውረድ ብዙውን ጊዜ የሚከሰተው በእርግዝና በሰባተኛው ወር አካባቢ ነው። ሆኖም ግን፣ ክሪፕቶርኪዲዝም ካለባቸው የዘር ፍሬዎች ውስጥ 80% የሚሆኑት ከተወለዱ በኋላ ባሉት የመጀመሪያዎቹ 3 ወራት ውስጥ በራሳቸው ይወርዳሉ።

በመጀመሪያ ደረጃ የወንድ ዘመዶች (first-degree male relatives) ውስጥ ያለው በዘር የመተላለፍ ዕድል በግምት ከ0.5% እስከ 1% ይገመታል። 1 

                                        Etiology (መንስኤ)

ባለሙያዎች እንደሚሉት፣ የዘር ውርስ፣ የእናትየው ሁኔታዎች እና የአካባቢ ተጽእኖዎች ጥምረት የወንድ የዘር ፍሬ እድገትን እና ወደ ቦታው መውረድን የሚቆጣጠሩትን ሆርሞናዊ እና አካላዊ ሂደቶች ሊያስተጓጉሉ ይችላሉ።ሙሉ በሙሉ ጊዜያቸውን ጠብቀው በተወለዱ ሕፃናት ላይ የክሪፕቶርኪዲዝም መንስኤ ብዙ ጊዜ የማይታወቅ በመሆኑ በድንገት የሚከሰት እና መንስኤው ያልታወቀ ያልተለመደ ሁኔታ ነው።

ያልወረደ የዘር ፍሬ እንዲከሰት ዋነኛው የአደጋ መንስኤ ዝቅተኛ የውልደት ክብደት ሲሆን፣ በመቀጠልም የቤተሰብ ታሪክ ነው። ከዚህ በተጨማሪ፣ ሌሎች አስተዋጽኦ ሊያደርጉ የሚችሉ የአደጋ መንስኤዎች የሚከተሉትን ያካትታሉ፦

በእርግዝና ወቅት አልኮል መጠጣት (በሳምንት 5 ወይም ከዚያ በላይ መጠጦች የችግሩን ስጋት እስከ 3 እጥፍ ሊጨምር ይችላል)

የኬሚካል ኢንዶክራይን አጥፊዎች (የፅንስ ሆርሞን ሚዛንን የሚያዛቡ)

ሲጋራ ማጨስ

የአካል ጉድለት ሲንድረሞች እንደ ዳውን ሲንድሮም፣ ፕራደር-ዊሊ ሲንድሮም እና ኖናን ሲንድሮም

መዋቢያዎች (cosmetics) መጠቀም

የክሪፕቶርኪዲዝም የቤተሰብ ታሪክ

አይቡፕሮፌን (Ibuprofen) መጠቀም

In vitro fertilization(IVF)

የእናት የስኳር በሽታ

የእናት ከመጠን ያለፈ ውፍረት

ቋሚ የሙለሪያን ቱቦ ሲንድሮም (Persistent Müllerian duct syndrome)

ለፀረ-ተባይ መድኃኒቶች (Pesticide) መጋለጥ

ፕሪኤክላምፕሲያ (Preeclampsia) (በተለይ በከፋ መልኩ ሲከሰት ለ cryptorchidism የመጋለጥ እድልን ይጨምራል)

የዘር ፍሬ ከመውረዱ በፊት የተወለዱ ያለጊዜያቸው ሕፃናት

ለእርግዝና ዕድሜያቸው አነስተኛ የሆኑ ሕፃናት

አነስተኛ የእንግዴ ልጅ ክብደት።

                               Evaluation(ምርመራ)

ክሪፕቶርኪድ የወንድ የዘር ፍሬ ባለው ታካሚ ላይ በጣም ግልጽ የሆነው ምልክት በእጅ ሊዳሰስ የሚችል የዘር ፍሬ በቆለጥ ውስጥ አለመኖር ነው።በክሪፕቶርኪዲዝም የሚታዩ ተጨማሪ ምልክቶች የኢንጉይናል ሄርኒያ (inguinal hernia) መኖር እና የ scrotal rugae ( የቆለጥ ከረጢት ቆዳ መሸብሸብ) ወይም የቆዳ እጥፋቶች መቀነስ ናቸው።

አሜሪካን ዩሮሎጂካል አሶሲዬሽን (AUA) ባወጣው መመሪያ መሰረት፡- "ልምድ ባለው የጤና ባለሙያ እጅ፣ ከ70% በላይ የሚሆኑት ክሪፕቶርኪድ የወንድ የዘር ፍሬዎች በአካላዊ ምርመራ ሊዳሰሱ የሚችሉ ሲሆን ምንም ዓይነት የምስል ምርመራ (imaging) አያስፈልጋቸውም። በቀሪዎቹ 30% የማይዳሰስ የወንድ የዘር ፍሬ ባለባቸው ጉዳዮች ላይ፣ ፈተናው የወንድ የዘር ፍሬ አለመኖርን ወይም መኖርን ማረጋገጥ እና በሕይወት ያለውን የማይዳሰስ የወንድ የዘር ፍሬ ቦታ መለየት ነው።"

የአልትራሳውንድ ምርመራ (ultrasound) በተለምዶ ጠቃሚ አይደለም፤ ምክንያቱም የማይዳሰሱ የወንድ የዘር ፍሬዎችን ቦታ በማወቅ ረገድ ያለው ትብነት (sensitivity) ውስን ሲሆን 45%፣ ትክክለኛነቱም (specificity) 78% ብቻ እንደሆነ ተዘግቧል። ከዚህም በላይ፣ መረጃዎች እንደሚያመለክቱት የማይዳሰስ የወንድ የዘር ፍሬ ካለባቸው እና የአልትራሳውንድ ምርመራቸው አሉታዊ ከሆነ ወንዶች መካከል፣ 49% የሚሆኑት በመጨረሻ በሆድ ውስጥ ያለ የዘር ፍሬ እንዳላቸው ይገኙበታል።

                                     Treatment(ህክምናው)

1.Medical Treatment(Hormonal Therapy)

ለሆርሞን ሕክምና በዋናነት ጥቅም ላይ የሚውለው ሆርሞን hCG ነው። የhCG መርፌዎች ከተሰጡ በኋላ፣ ያልወረደው     የዘር ፍሬ ሁኔታ ዳግም ይገመገማል። የዚህ ሕክምና ዘዴ የተሳካለት ተመን ከ5% እስከ 50% ባለው ክልል ውስጥ ሪፖርት ተደርጓል።

ሆኖም ግን፣ በቅርቡ ከ7 በዘፈቀደ የተመረጡ ክሊኒካዊ ሙከራዎች(randomized clinical trials) የተገኙ ውጤቶችን የተመለከተ ሜታ-ትንተና (meta-analysis) እንዳመለከተው፣ የሆርሞን ሕክምና ከፕላሴቦ (placebo) የተለየ የተሻለ ውጤታማነት አላሳየም።

2.Surgery(የቀዶ ህክምና)

የዘር ፍሬው በ6 ወራት ውስጥ ካልወረደ በራሱ የመውረድ እድሉ አነስተኛ ነው፣ እና የቀዶ ጥገና እርማት መታሰብ አለበት። ያለ ቀዶ ጥገና ጣልቃ ገብነት፣ ያልወረደ የዘር ፍሬ በህይወት የመጀመሪያዎቹ 3 ወራት ውስጥ ሊወርድ ይችላል። ሆኖም፣ ያልወረደ የዘር ፍሬ ከቀጠለ፣ አደጋዎችን ለመቀነስ እና የመራባት ችግርን ለመቀነስ ከ6 እስከ 18 ወራት ባለው ጊዜ ውስጥ ኦርኪዮፔክሲ (orchiopexy) የተባለውን ቀዶ ጥገና በማድረግ የዘር ፍሬውን ወደ ቆለጥ ውስጥ ማስገባት ይመከራል።

በተጨማሪም፣ ቀዶ ጥገናውን ገና በለጋ ዕድሜ ላይ ማድረጉ ይመረጣል፤ ምክንያቱም ህፃኑ እያደገ ሲሄድ የዘር ፍሬው መንቀሳቀስ ያለበት ርቀት ይጨምራል።

ኦርኪዶፔክሲ (orchidopexy) ቀዶ ጥገና በእያንዳንዱ የ6 ወር መዘግየት፣ ታካሚዎች የመራባት አቅማቸው በ1% ሊቀንስ፣ በ5% የመራቢያ ቴክኒኮች (assisted reproductive techniques) አስፈላጊነት ሊጨምር፣ እና በኋለኛው ሕይወታቸው የዘር ፍሬ ካንሰር (testicular malignancy) የመጋለጥ ዕድላቸው በ6% ሊጨምር ይችላል።

ያለጊዜያቸው ለተወለዱ ሕፃናት፣ ለቀዶ ጥገና ተስማሚ የሆነውን ጊዜ ለመወሰን የሚስተካከለው ዕድሜ (corrected age) ጥቅም ላይ ይውላል።

                                long-term complications (ለረዥም ጊዜ የሚቆዩ ችግሮች)

ያልወረደ የዘር ፍሬ ሳይታከም ከቀረ፣ ለረዥም ጊዜ የሚቆዩ ችግሮችን ሊያስከትል ይችላል፤ ከእነዚህም መካከል 

1. የመራባት አቅም መቀነስ (በተለይ ሁለቱንም የዘር ፍሬዎች በሚያጠቃበት ጊዜ እውነት ነው)፣

2. የዘር ፍሬ የጀርም ሴል እጢዎች (testicular germ cell tumors) የመጋለጥ እድል መጨመር (አጠቃላይ ስጋቱ    ከ1% ያነሰ ነው)፣ 

3. የዘር ፍሬ መጠምጠም (testicular torsion)፣ 

4. ኢንጉይናል ሄርኒያ (inguinal hernias) እና 

5. የስነ ልቦና ችግሮች ይገኙበታል። 

አንድ የዘር ፍሬ ያልወረደባቸው ሰዎች ከ10% እስከ 30% የሚሆኑት የመራባት ችግር ሊገጥማቸው ይችላል፤ በሁለቱም በኩል ያልወረደ የዘር ፍሬ ላለባቸው ደግሞ ስጋቱ ከ35% ወደ 65% ወይም ከዚያ በላይ ሊጨምር ይችላል። የሁለቱም ጎን ክሪፕቶርኪድ የወንድ የዘር ፍሬ ሳይታከም ከቀረ፣ የመራባት ችግር መጠኑ ከ90% በላይ ሊሆን ይችላል።