የታዳጊዎች እና ወጣቶች ጤና ፕሮግራም

የታዳጊዎች እና ወጣቶች ጤና ፕሮግራም

(Adolescent Youth friendly service)

በአለም ላይ ወደ 1.2 ቢሊዮን የሚጠጉ ታዳጊዎች (ከ10-19 አመት እድሜ ያላቸው) አሉ።  በአለም አቀፍ ደረጃ በየዓመቱ ከ1.2 ሚሊዮን በላይ ታዳጊ ወጣቶች ይሞታሉ። በጉርምስና ዕድሜ ላይ የሚገኙ አብዛኞቹ የጤና ችግሮች መከላከል ወይም መታከም የሚችሉ ሲሆኑ፣ በጉርምስና ዕድሜ ላይ ያሉ ወጣቶች የጤና እንክብካቤ እና መረጃን ለማግኘት ብዙ እንቅፋቶች ያጋጥሟቸዋል።

የሁለተኛው አስርት አመታት ከብስለት ጋር የተያያዙ አካላዊ እና ስሜታዊ ለውጦች ናቸው። የአስተማማኝ ባህሪ ክህሎትን መፍጠር እና ለታዳጊዎች ወዳጃዊ እና የስነ ተዋልዶ እና ማህበራዊ አገልግሎቶችን ማሳደግ የጉርምስና ዕድሜን ብቻ ሳይሆን በመጪው ትውልድ ጤና ላይ አዎንታዊ ተጽእኖ ይኖረዋል።

ኢትዮጵያ

በጉርምስና ዕድሜ ላይ ያሉ (10-19 ዓመታት) እና ወጣቶች (15-24 ዓመታት) ከጾታዊ እና ሥነ ተዋልዶ ጤና ጋር የተያያዙ አገልግሎቶችን ለማግኘት ልዩ ፈተናዎች ያጋጥሟቸዋል። የጤና መረጃና አገልግሎት አቅርቦት እጦት አደገኛ የሆነ የግብረ-ሥጋ ግንኙነት ልማድን አስከትሏል ። በኢትዮጵያ 45% የሚሆነው ህዝብ እድሜው ከ30 ዓመት በታች ነው። በታሪክ ለአቅመ አዳም ከደረሱት ኢትዮጵያውያን መካከል ትልቁ ቁጥር ከ10 እስከ 24 ዓመት የሆኑ ወጣቶች ናቸው።

የሕዝብ ብዛት በኢትዮጵያ

በ 2016 የኢትዮጵያ ማዕከላዊ እስታቲስቲክስ ኤጀንሲ የሕዝብ ትንበያ መሠረት ከ 10 እስከ 29 ባለው የዕድሜ ክልል ውስጥ የሚገኙ ታዳጊ ወጣቶች እና ወጣቶች ቁጥር 38,545,711 (19,466,543 ወንዶች እና 19,079,177 ሴቶች) ናቸው። ይህ የዕድሜ ቡድን ከጠቅላላው የኢትዮጵያ ሕዝብ 42 በመቶ የሚገመት ሲሆን ከ 10 እስከ 24 ዕድሜ ያላቸው ደግሞ 33 ከመቶው ናቸው። 

የታዳጊዎችና የወጣቶች ጤና የአገልግሎት ሽፋን

በአሁኑ ወቅት ከሁሉም የጤና ተቋማት ውስጥ 44.7 የሚሆኑት ለወጣቶች ተስማሚ አገልግሎት የሚሰጡ ሲሆን ባለፉት ሁለት ዓመታት ውስጥ በጉርምስና ዕድሜ ላይ ባሉ የጤና አገልግሎቶች ላይ ሥልጠና የወሰዱ ቢያንስ አንድ ሠራተኛ ያላቸው 11% ብቻ ናቸው። የሰለጠኑ ሠራተኞች ያሉት ብዙ መገልገያዎች ያሉት ክልል ትግራይ (20 በመቶ) ፣ አማራ (17 በመቶ) እና ደቡብ (16 በመቶ) ናቸው።

የወሲብ ስነተዋልዶ ጤና፣ ኤች አይ ቪ እና የአባላዘር በሽታዎች

በኢትዮጵያ በጉርምስና እና በወጣትነት ዕድሜ ክልል ውስጥ ዋነኞቹ የወሲብ እና የስነ ተዋልዶ ጤና ችግሮች

•  ጥንቃቄ የጎደለው የወሲብ ድርጊቶች ፣ 
• ያለዕድሜ ጋብቻ ፣ 
• በዝቅተኛ ዕድሜ ልጅ መውለድ ፣ 
• ያልታሰበ እርግዝና ፣
•  ደህንነቱ ያልተጠበቀ ፅንስ ማስወረድ እና ችግሮቹ 
•  ኤች አይ ቪ ናቸው። 

ከ2016 EDHS የተገኘው መረጃ እንደሚያመለክተው በመጀመሪያው ጋብቻ ላይ ያለው አማካይ ዕድሜ ለሴቶች 17.1 ዓመት እና ለወንዶች 23.7 ዓመት ነው። በEDHS ዘገባዎች መሠረት ሴቶች ከወንዶች አንፃር የወሲብ ልምድ የመኖር ዕድላቸው ከፍተኛ ነበር ፣ ይህ ምናልባት በሴቶች ያለዕድሜ ጋብቻ ምክንያት ሊሆን ይችላል።በግምት ከ7 ወንዶች 1 ወንድ (13-15%) ከ 18 ዓመት በፊት የጾታ ግንኙነት ሲፈጽም ፣ ከከተማ ሴቶች 27 % እና ከገጠር ሴቶች 52 % ዕድሜያቸው ከ 18 ዓመት በፊት የመጀመሪያ የጾታ ግንኙነት ያጋጥማቸዋል። ይህም የሴቶች ያለዕድሜ ጋብቻ ምክንያት ሊሆን ይችላል። ሆኖም ግን በርካታ የወሲብ አጋሮች ከሴቶች ይልቅ በወንዶች ዘንድ የተለመዱ ናቸው። ከከተሞች ወንዶች መካከል ሁለት ሦስተኛ (63 %) የሚሆኑት ከገጠር ወንዶች 44 % ጋር ሲነፃፀሩ ሁለት ወይም ከዚያ በላይ የሕይወት አጋሮች እንዳሏቸው ሪፖርት አድርገዋል።

በታዳጊዎች እና ወጣቶች መካከል ኤችአይቪ/ኤድስ እና የአባላዘር በሽታዎች

የEDHS 2016 ሪፖርት እንደሚያመለክተው ፣ በጉርምስና ዕድሜ ላይ የሚገኙ ወጣቶች እና ወጣቶች በተለይም በገጠር ሴቶች መካከል ያለው የኤችአይቪ አጠቃላይ ዕውቀት በጣም ዝቅተኛ ነው። የገጠር ሴቶች 16 % ብቻ የኤችአይቪ አጠቃላይ ዕውቀት የነበራቸው ሲሆን ከገጠር ወንዶች 38 % ፣ የከተማ ሴቶች 39 % እና የከተማ ወንዶች 48 % ናቸው። በአንፃሩ አብዛኛዎቹ ታዳጊ ወጣቶች እና ወጣቶች የኤች አይ ቪ በፈቃደኝነት የምክር እና ምርመራ (VCT) የት እንደሚያገኙ ያውቃሉ። ከ 90% በላይ የከተማ ወጣቶች VCT የት እንደሚያገኙ ሲያውቁ 82 % የገጠር ወንዶች እና 69% የገጠር ሴቶች ምርመራውን የት እንደሚያገኙ ያውቃሉ። አብዛኛው የከተማ ሴቶች (65 %) በVCT ይተመረመሩ ሲሆን፣ የከተማ ወንዶች (59 %) ይከተላሉ። 

በአሥራዎቹ ዕድሜ የሚከሰት እርግዝና እና የልጆች ጋብቻ

በኢትዮጵያ ውስጥ በአሥራዎቹ ዕድሜ ውስጥ የሚገኙ ብዙ እርግዝናዎች በጋብቻ ውስጥ ይከሰታሉ። በኢትዮጵያ ውስጥ የጋብቻ ሕጋዊ ዕድሜ 18 ዓመት ቢሆንም 14.1% የሚሆኑ ልጃገረዶች በ 15 ዓመት ፣ 40.3% ደግሞ በ 18 ዓመት ያገባሉ። በአገር አቀፍ ደረጃ ዕድሜያቸው ከ15-19 ከሆኑ ሴቶች 13% አስቀድመው ወልደዋል 2% ደግሞ የመጀመሪያ ልጃቸውን ነፍሰ ጡር ናቸው። በአሥራዎቹ ዕድሜ ውስጥ ልጅ መውለድ በገጠር ከከተሞች ይልቅ (15 vs 5%) በጣም የተለመደ ነው። እንዲሁም ከክልል ክልል ይለያያል፤ በአፋር (23%) ፣ በሶማሌ (19%) እና ዝቅተኛው በአዲስ አበባ (3%) ነው። 

የአደንዛዥ ዕፅ ሱስ እና የአእምሮ ጤና

በኢትዮጵያ በጉርምስና ዕድሜ ላይ የሚገኙ ወጣቶችና ወጣቶች በብዛት የሚጠቀሙባቸው ሱስ የሚያስይዙ ነገሮች 

• ሲጋራ፣ 
• አልኮልና
•  ጫት ናቸው። 

እንደ EDHS 2016 ዘገባ በጉርምስና ዕድሜ ላይ ካሉ ልጃገረዶች 36.8% እና በ15-19 ዓመት ዕድሜ ውስጥ ከሚገኙ ታዳጊ ወንዶች 43.3 % ባለፈው ወር ስድስት ጊዜ ወይም ከዚያ በላይ ጊዜ አልኮል ጠጥተዋል። በወጣቶች እና በታዳጊ ወጣቶች መካከል የጫት ፍጆታ ብሔራዊ ቁጥር 51% ሲሆን በወንዶች (56.5%) በሴቶች ደግሞ (36.6%) ነው። በኢትዮጵያ ውስጥ የአእምሮ ሕመም ከበሽታ ሸክም አንፃር ተላላፊ ካልሆኑ በሽታዎች ውስጥ እየመራ ነው።  በልጅነት ዕድሜ ከ12-25% የሚገኙ የአእምሮ ሕመሞች በጤናው ዘርፍ ከፍተኛ ሸክም ያደርጋቸዋል።

የታዳጊዎች እና ወጣቶች ጤና ፕሮግራም

ለታዳጊዎች ተስማሚ የሆነ የጤና አገልግሎቶች የታዳጊዎችን ልዩ ፍላጎቶች ለማሟላት የተነደፉ ናቸው። ሚስጥራዊ፣ ከፍርድ ነጻ እና ሁሉን አቀፍ እንክብካቤ ይሰጣሉ። እነዚህ አገልግሎቶች በጉርምስና ዕድሜ ላይ የሚገኙ ወጣቶችን የእድገት፣ ማህበራዊ እና ስሜታዊ ፈተናዎችን ይገነዘባሉ፣በተጨማሪም እርዳታ እና መረጃ ለመፈለግ ምቾት የሚሰጣቸውን ደጋፊ አካባቢ ለመፍጠር አላማ ያደርጋሉ። ለታዳጊዎች እና ለወጣቶች ተስማሚ የሆነ የጤና አገልግሎት (AYFHS) የጤና አገልግሎት ተደራሽነትን እና የጤና ውጤቶችን ማሻሻል ይችላል ። እንደ WHO መረጃ፣ ይህ ፕሮግራም ከትክክለኛው ቦታ፣ ጊዜ እና አቅም አንፃር ተደራሽ፣ ተቀባይነት ያለው እና ተገቢ ነው ። ዝቅተኛ እርካታ በጉርምስና ዕድሜ ላይ የሚገኙ ታዳጊዎች እና ወጣቶች የጤና አገልግሎቶችን አጠቃቀም እንዲቀንስ ሊያደርግ ይችላል።በተጨማሪም፣ ወጣቶች ሙሉ በሙሉ የህክምና እንክብካቤ ከመፈለግ መቆጠብ ወይም የጤና ሁኔታቸው እስኪባባስ ድረስ እንክብካቤ ፍለጋ ሊያዘገዩ ይችላሉ፣ ይህም ወደ ደካማ የጤና ውጤቶች ይመራል። 

በኢትዮጲያ የስነ ተዋልዶ ችግሮች እጅግ በጣም ብዙ ቢሆኑም፣ በጉርምስና ዕድሜ ላይ ያሉት የስነ ተዋልዶ አገልግሎቶች አሁንም በቂ አይደሉም። ለታዳጊዎች እና ወጣቶች አገልግሎቶች ላይ ትንሽ ትኩረት በመስጠት፣ አብዛኛዎቹ የጤና ተቋማት የ ስነተዋልዶ አገልግሎቶችን እንደ መደበኛ የህክምና እንክብካቤ አካል ይሰጣሉ።

በኢትዮጵያ ተቀባይነት በሌለው ከፍተኛ የታዳጊ ወጣቶች እርግዝና እና የእናቶች ሞትን ለመቀነስ እና ለመከላከል የጤና ተቋማት ወጣቶች እነዚህን አገልግሎቶች በሚጠቀሙበት ደረጃ የየታዳጊዎች እና ወጣቶች የጤና አገልግሎት ለመስጠት ያላቸው ዝግጁነት ወሳኝ ነው። ይህ አገልግሎት በኢትዮጵያ ውስጥ ለ20 ዓመታት ያህል እንክብካቤ ሲያደርግ የቆየ ቢሆንም፣ ያለውን የወጣቶች ብዛት እና ቁጥር ያማከለ እና ዓለም አቀፍ ደረጃዎችን የሚያሟላ የእንክብካቤ ደረጃ ላይ አልደረስንም።