ማራስመስ ከባድ የምግብ እጥረት ዓይነት ነው፣ በተለይም የፕሮቲን እና የኃይል (ካሎሪ) ማነስ ችግር ነው። ማራስመስ የሁሉም ዋና ዋና የምግብ ክፍሎች (ካርቦሃይድሬት፣ ስብ እና ፕሮቲን) ማነስ ወይም እጥረት ውጤት ነው። በኃይል (ካሎሪ) እና በፕሮቲን እጥረት ምክንያት የሕፃኑ ስብ እና ጡንቻዎች በከፍተኛ ሁኔታ ይኮማተራሉ (ይቀንሳሉ)፤ ይህም ወደ መክሳት በመምራት በዕድሜ ያረጁ/የሸማገሉ ሰው የመሰለ ገጽታ እንዲኖራቸው እና ቆዳ እና አጥንት ብቻ ጎልቶ እንዲታይ ያደርጋል።
አዋቂዎችም ሆኑ ሕፃናት በማራስመስ ሊጠቁ ይችላሉ፤ ሆኖም ግን ችግሩ በብዛት የሚታየው በታዳጊ ሀገራት በሚኖሩ ትናንሽ ሕፃናት ላይ ነው። የተባበሩት መንግሥታት ሕፃናት መደገፊያ ድርጅት (UNICEF) እንደሚገምተው ከ5 ዓመት በታች ባሉ ሕፃናት ላይ ከሚከሰቱት ሞቶች ውስጥ ወደ ግማሽ የሚጠጉት፣ ወይም በየዓመቱ ገደማ 3 ሚሊዮን የሚሆኑት፣ በምግብ ንጥረ ነገር እጥረት ምክንያት የሚመጡ ናቸው።
አንድ ግለሰብ ትክክለኛዎቹን የምግብ ንጥረ ነገሮች ካላገኘ፣ ሰውነቱ አዳዲስ ሕዋሳትን ለማደስ ወይም በሽታዎችን ለመታገል የሚያስችሉትን መደበኛ ሂደቶች ለማከናወን ይቸገራል። ይህም ወደ ባሰ ከባድ የጤና ችግሮች ሊመራ ይችላል።
በማራስመስ ሕመም ወቅት በሰውነት ላይ ምን ይከሰታል?
ሰውነት ከምግብ የሚያገኘውን ኃይል (ካሎሪ) በሚያጣበት ጊዜ፣ የራሱን ሕብረሕዋሳት መመገብ ይጀምራል። በመጀመሪያ የስብ የሰውነት ስብን፣ በመቀጠል ደግሞ ጡንቻዎችን መመገብ ይጀምራል። በተጨማሪም ኃይል ለመቆጠብ ሲል አንዳንዶቹን ተግባራቱን ማቆም (ማቀዝቀዝ) ይጀምራል። የልብ እንቅስቃሴ ስለሚቀንስ ዝቅተኛ የልብ ምት፣ ዝቅተኛ የደም ግፊት እና ዝቅተኛ የሰውነት ሙቀት ያስከትላል። በአንዳንድ ሁኔታዎች፣ ይህም ወደ ልብ መስራት ማቆም (heart failure) ያመራል። የበሽታ መከላከል ሥርዓቱም ስለሚዳከም፣ በምግብ እጥረት የተጎዱ ሰዎች ለኢንፌክሽን እና ለሕመም የበለጡ የተጋለጡ እንዲሆኑ እና በፍጥነት እንዳያገግሙ ያደርጋቸዋል።
የረጅም ጊዜ ማራስመስ ያለባቸው ሕፃናት እንደሚገባው ለማደግ እና ለመበልጸግ የሚያስችል አካላዊ አቅም አይኖራቸውም። በቁመት አጭር ሆነው ሊቀሩ፣ አካላዊ ወይም የእእምሮ እድገት መዘገየት ሊኖራቸው ይችላል። እነዚህ ተፅዕኖዎች ሕክምና ባገኙ ሕፃናት ላይ እንኳ ሳይቀር ለዘላቂነት ሊቆዩ ይችላሉ። የምግብ መፈጨት ሥርዓት አካላትም ባለመጠቀማቸው ምክንያት እየኮማተሩ ይሄዳሉ። ይህም ማለት ሰዎች የሚበሉት ምግብ በሚያገኙበት ጊዜ እንኳ ሳይቀር የምግብ ንጥረ ነገሩን ከምግባቸው ውስጥ በትክክል መምጠጥ ላይችሉ ይችላሉ። በመሆኑም፣ ማራስመስ ወደ ምግብ መጥላት (ምግብ የመጸየፍ ስሜት) ሊመራ ይችላል።
የማራስመስ ዋና ዋና መንስኤዎች ምንድን ናቸው?
መንስኤው ቀጥተኛ (primary) ሊሆን ይችላል፤ ይህም ማለት ያልሆነ የምግብ አወሳድ ወይም በሕመም ምክንያት ከሚመጣ ከፍተኛ የሰውነት ንጥረ ነገር ማነስ የሚመጣ ነው። ወይም ሁለተኛ ደረጃ (secondary) ሊሆን ይችላል፤ ይህም የምግብ ንጥረ ነገሮችን ወደ ሰውነት የመወሰድ ወይም የመዋሃድ ሂደትን በሚያስተጓጉሉ ሌሎች የጤና ሁኔታዎች ምክንያት የሚከሰት ነው።
በሁሉም ዕድሜ ላይ የሚገኙ ሰዎችን የሚጎዱ ዋና ዋና መንስኤዎች የሚከተሉትን ያካትታሉ፦
- ድህነት እና የምግብ እጥረት/መወደድ
- ሰውን የሚያከሱ በሽታዎች (ለምሳሌ፦ ኤድስ)
- የቫይረስ፣ የባክቴሪያ እና የፓራሳይት ኢንፌክሽኖች
- ለረጅም ጊዜ የሚቆይ ተቅማጥ የሚያስከትሉ ኢንፌክሽኖች
- ምግብ መብላት መቸገር (አኖሬክሲያ/ Anorexia)
- ስለ አመጋገብ (ስለ ምግብ ንጥረ ነገሮች) በቂ እውቀት/ግንዛቤ ማጣት
- በግጭት፣ በተፈጥሮ አደጋዎች ወይም በረጅም ጊዜ የምግብ እጥረት የተመቱ አካባቢዎች ላይ መኖር
ሕፃናትን የሚጎዱ ተጨማሪ መንስኤዎች፦
- በቂ ያልሆነ የእናት ጡት ማጥባት ወይም ሕፃናትን ከጊዜያቸው በፊት ጡት ማስጣል
- ለሕፃናት በቂ እንክብካቤ አለመስጠት (ቸልተኝነት)
- ሲወለዱ ዝቅተኛ ክብደት መኖር (Low birth weight)
አዋቂዎችን የሚጎዱ ተጨማሪ መንስኤዎች፦
- የማስታወስ ችሎታ ማጣት (Dementia)
- የአረጋውያን ጥቃት/እንክብካቤ ማጣት (ቸልተኝነት)
- ብቸኛ የሚኖሩ እና ምግብ ለማዘጋጀት የሚቸገሩ አዋቂዎች
ምግብ እጥረት ባለባቸው አካባቢዎች፣ ሕፃናትን በተቻለ መጠን ለረጅም ጊዜ ጡት ማጥባት የምግብ እጥረት አደጋን ለመቀነስ ይረዳል። ሆኖም ግን፣ ሕፃኑ ተጨማሪ ጠንካራ ምግቦችን ሳያገኝ ጡት ማጥባት ከ6 ወር በላይ ከቀጠለ፣ በተለይም እናቲቱ እሷ ራሷ በምግብ እጥረት የተጎዳች ከሆነ፣ በማራስመስ የመጠቃት እድሉ ሊጨመር ይችላል።
የማራስመስ ምልክቶች ምንድን ናቸው?
- በግልጽ የሚታይ የስብ እና የጡንቻ መሳሳት(መክሳት)
- ጎልቶ የሚታይ የአጥንት ቅርጽ
- ከሰውነት አካል ጋር ሲነጻጸር ትልቅ ሆኖ የሚታይ ራስ
- ያረጀ እና የተሸበሸበ የሚመስል የፊት ገጽታ
- የደረቀ እና የላላ ቆዳ
- የደረቀ፣ በቀላሉ የሚሰባበር ጸጉር ወይም የጸጉር መረገፍ
- በጨቅላ ሕፃናት ላይ ወደ ውስጥ የጎደጎደ እርግብግቢት (fontanelles)
- ድካም ድካም ማለት እና ምንም ስሜት አለመኖር
- ከ40% በላይ የሚሆን የሰውነት ክብደት መቀነስ
- የሰውነት ክብደት መለኪያ (BMI) ከ16 በታች መሆን
ማራስመስ ሌሎች ምን ዓይነት ምልክቶችን እና ተደራራቢ የጤና ችግሮችን (complications) ሊያስከትል ይችላል?
- የሰውነት ፈሳሽ ማጣት (Dehydration)
- የሰውነት ንጥረነገሮች (ኤሌክትሮላይት) መዛባት
- ዝቅተኛ የደም ግፊት
- የልብ ምት መቀነስ
- ዝቅተኛ የሰውነት ሙቀት
- የምግብ አለመፈጨት
- የእድገት መዘግየት
- የደም ማነስ (Anemia)
- የአጥንት መሳሳት (Osteomalacia or rickets)
የማራስመስ በሽታ ምርመራ
የጤና ባለሙያዎች የማራስመስ በሽታን የሚመረምሩት አካላዊ ግምገማዎችን እና የላቦራቶሪ ምርመራዎችን አጣምረው በመጠቀም ነው። እነዚህ ዘዴዎች የምግብ ንጥረ ነገሮች እጥረትን ለመለየት ይረዳሉ።
አካላዊ ግምገማ
የጤና ባለሙያዎች ምርመራቸውን የሚጀምሩት የታካሚውን አካል በመፈተሽ ነው። ማራስመስ ግልጽ የሆኑ የአካል ምልክቶች አሉት፤ ከእነሱም ዋናው በግልጽ የሚታይ የስብ እና የጡንቻ መክሳት ነው። በማራስመስ የተጠቁ ሰዎች በጣም የመነመኑ ሆነው ይታያሉ። ከቆዳ ስር ያለው ስብ እና ጡንቻ መሟጠጥ ቆዳው ላላ ብሎ እንዲንጠለጠል እና እንዲሸበሸብ ሊያደርገው ይችላል። ከዚም በተጨማሪ ሃኪሙ የሚከተሉትን ሊገመግም ይችላል
- የሕመምተኛውን አጠቃላይ የጤና ሁኔታ መገምገም፤ ይህም ኢንፌክሽኖችን ወይም ሌሎች ሁኔታውን የሚያባብሱ ሕመሞች መኖራቸውን ማረጋገጥን ያካትታል።
- ያሉበትን የምግብ ንጥረ ነገር እጥረቶች ለመለየት የሕመምተኛውን የምግብ አወሳድ መጠን መገምገም።
ከእይታ ምርመራ ባለፈ፣ የጤና ባለሙያዎች የሕመምተኛውን ክብደት፣ ቁመት እና የላይኛውን ክንድ ዙሪያ ይለካሉ። የጤና ባለሙያዎች እንደ ዕድሜያቸው መጠን የሕፃናትን ወይም የአዋቂዎችን የክብደት እና ቁመት ከህክምና መመዘኛዎች ጋር ለማነፃፀር የተለያዩ ሰንጠረዦችን ይጠቀማሉ። ሰዎች ይበልጥ የሚያውቁትን ሰንጠረዥ ለመጠቀም ያህል፣ ማራስመስ በሰውነት ግዝፈት መለኪያ (BMI) ከ16 በታች ያመጣል። የዚህ መለኪያ ዓላማ በዋነኝነት የበሽታውን መኖር ለማረጋገጥ እና ከባድነቱን ደረጃ ለመመደብ ነው።
እነዚህ ግምገማዎች የጤና ባለሙያዎች የማራስመስ በሽታውን ከባድነት ደረጃ እንዲረዱ ይረዷቸዋል። በተጨማሪም ለሕክምና ውሳኔዎች መንገድ ይመራሉ።
የላቦራቶሪ እና የአካል ብቃት/ግዝፈት መለኪያ (Anthropometric) ምርመራዎች
ቀጣዩ እርምጃ ለማራስመስ ተደራራቢ የሆኑ የሁለተኛ ደረጃ ተፅዕኖዎችን — የተወሰኑ የቪታሚን፣ የማዕድን፣ የኤንዛይም እና የኤሌክትሮላይት እጥረቶችን ጨምሮ — ለመለየት የደም ምርመራ ማድረግ ይሆናል። ይህም የሕፃኑን ወይም የአዋቂውን መልሶ የመመገብ (refeeding) ሂደት ለማካሄድ የሚያስፈልገውን የአመጋገብ ፍላጎት ለመወሰን ይረዳል። ሙሉ የደም ምርመራ (CBC) በተጨማሪም ለማራስመስ መከሰት አስተዋጽኦ ያደረጉ ወይም በበሽታው ምክንያት የመጡ ማናቸውንም ኢንፌክሽኖች ወይም ሕመሞች ለመለየት ይረዳል። የተህዋሲያን (ፓራሳይት) መኖርን ለማረጋገጥም የሰገራ ምርመራ ሊያደርጉ ይችላሉ። ኢንፌክሽኖች ካሉ ለይተው ሕክምና ሊደረግላቸው ይገባል። በተጨማሪም አልቡሚን (albumin) የተባለ ንጥረ ነገረም ሊመረመር ይችላል።
እነዚህ መለኪያዎች ከአካላዊ ግኝቶች ጋር ተደማምረው የጤና ባለሙያዎች የማራስመስ በሽታን በትክክል እንዲያውቁ ያስችላቸዋል። በተጨማሪም የሕክምናውን ውጤታማነት ለመከታተል ይረዳሉ።
ማራስመስ እንዴት ይታከማል?
የማራስመስ ሕክምና ላይ ያሉ ሰዎች መልሶ የመመገብ ሲንድሮም (refeeding syndrome) ለሚባል አደገኛ ተደራራቢ ችግር የተጋለጡ ናቸው፤ ይህም በምግብ እጥረት የተጎዳ ሰውነት በጣም በፍጥነት ወደ ነበረበት ለመመለስ በሚሞክርበት ጊዜ የሚከሰት ለሕይወት የሚያሰጋ አደጋ ነው። በዚህ ምክንያት፣ የመመገብና የመልሶ ማቋቋም ሕክምናው በደረጃዎች ይከናወናል። በማራስመስ የተጠቁ ሰዎች በሆስፒታል ውስጥ፣ በጥብቅ የሕክምና ክትትል ስር ቢታከሙ ይመረጣል።
ደረጃ 1፦ የሰውነት ፈሳሽን መተካት እና ሁኔታዎችን ማረጋጋት (Rehydration and stabilization)
የሕክምናው የመጀመሪያው ደረጃ ሰውነትን ለመልሶ መመገብ ዝግጁ ለማድረግ ሲባል የሰውነት ፈሳሽ ማጣትን፣ የኤሌክትሮላይት መዛባትን እና የጥቃቅን ንጥረነገሮች እጥረቶችን በማከም ላይ ያተኩራል። በአብዛኛዎቹ አጋጣሚዎች፣ እነዚህ ሁሉ ReSoMal (REhydration SOlution for MALnutrition) በተባለ አንድ ዓይነት ድብልቅ መድኃኒት በአፍ ወይም በአፍንጫ በኩል በሚገባ ትቦ (nasogastric tube) አማካኝነት ሊታከሙ ይችላሉ። በተጨማሪም የሰውነት ኃይል የሚጨርሱ ኢንፌክሽኖችን ማከም እና የሰውነት ሙቀት ከመጠን በላይ እንዳይቀንስ (hypothermia) ታካሚውን ማሞቅ አስፈላጊ ነው። እንደ ግለሰቡ ሁኔታ፣ መልሶ የመመገብ ሂደቱን ለመጀመር በቂ ጥንካሬ አግኝተዋል ተብሎ እስኪታሰብ ድረስ ከብዙ ሰዓታት እስከ ቀናት ሊወስድ ይችላል።
ደረጃ 2፦ ምግብ መጀመር (Nutritional rehabilitation)
መልሶ የመመገብ ሂደቱ ካርቦሃይድሬትን፣ ፕሮቲንን እና ስብን በጥንቃቄ ባመጣጠኑ ፈሳሽ ምግቦች በዝግታ ይጀምራል። በሆስፒታል ተኝተው ለሚታከሙ ታካሚዎች የጤና ባለሙያዎች በአፍንጫ በሚገባ ትቦ መመገብን ይመርጣሉ፤ ምክንያቱም ደረጃ በደረጃ ግን ሳያቋርጡ ምግብ ለመስጠት ያስችላል። የካሎሪ መጠኑ ለግለሰቡ ዕድሜ ከተመደበው መደበኛ መጠን በ70% ያህል ይጀምራል። በመጨረሻም፣ እድገታቸው ለተገታ ሕፃናት የሚያስፈልገውን የእድገት ፍላጎት ለማሟላት ከተመደበው መጠን እስከ 140% ሊጨምር ይችላል። ይህ ደረጃ ከሁለት እስከ ስድስት ሳምንታት ሊወስድ ይችላል። በዚህ ጊዜ ውስጥ ሕመምተኞች በደረጃ ወደ መደበኛው የአፍ አወሳድ እና ጠንካራ ምግቦች ይሸጋገራሉ።
ደረጃ 3፦ ክትትል እና መከላከል (Follow-up and prevention)
ማራስመስ ተመልሶ ሊከሰት ስለሚችል፣ ሙሉ የሕክምና ሂደቱ ታካሚው ከመውጣቱ በፊት ለታካሚው እና/ወይም ለተንከባካቢው ትምህርት እና ተከታታይ ድጋፍ መስጠትን ያካትታል። በታዳጊው ዓለም፣ ይህ ማለት የጡት ማጥባት ድጋፍ፣ ንፁህ ውሃ፣ የምግብ አዘጋጀት መመሪያዎች፣ ክትባቶች እና በስፋት የሚከሰቱ በሽታዎችን ለመከላከል የሚያስችሉ ትምህርቶችን መስጠት ማለት ሊሆን ይችላል።
ተደራራቢ (አብረው የሚከሰቱ) ኢንፌክሽኖችን ማከም
በማራስመስ የተያዙ ሕመምተኞች አብዛኛውን ጊዜ ተደራራቢ ኢንፌክሽኖች ይኖርባቸዋል። እነዚህ ኢንፌክሽኖች በሕክምናው ውጤት ላይ ከፍተኛ ተፅዕኖ ሊያሳድሩ ይችላሉ። ኢንፌክሽኖቹን ማከም በጣም ወሳኝ ሲሆን፣ የፀረ ባክቴሪያ መድሃኒቶችን (broad-spectrum antibiotics) መጠቀምን ያካትታል። ተደራራቢ ችግሮችን ለመከላከል የኢንፌክሽን ምልክቶችን መከታተል እና በፍጥነት ሕክምና መስጠት አስፈላጊ ነው።
ከማራስመስ በሽታ ሙሉ በሙሉ ማገገም ይቻላል?
ከማራስመስ በሽታ ለማገገም የሚወሰደው አማካኝ የሕክምና ጊዜ 42 ቀናት ነው። ከሕክምና በኋላ፣ ጥሩ ጤንነትን ለመጠበቅ የሚያስፈልጉ ግብአቶች እና በቂ እንክብካቤ ወደሚያገኙበት አካባቢ የሚመለሱ ሰዎች በአጠቃላይ ሙሉ በሙሉ ያገግማሉ። ምንም እንኳን እነዚህ የረጅም ጊዜ ውጤቶች አሁንም ጥናት እየተደረገባቸው ቢሆንም፣ ብዙ ሕፃናት ያጡትን እድገት እና አካላዊ ጥንካሬ መልሰው የሚያገኙ ይመስላል። የቪታሚን እና የማዕድን ሱፕሊመንቶችን መጠቀም ሊረዳ ይችላል።
መከላከያ መንገዶች
ማራስመስን ለመከላከል የተሻለው መንገድ በቂ የካሎሪ እና የፕሮቲን አወሳድ እንዲኖር ማድረግ ነው፤ ይህም በተሻለ ሁኔታ ጤናማ እና የተመጣጠነ ምግብ ከመመገብ የሚገኝ ነው።
እንደ የወተት (skimmed milk)፣ ዓሣ፣ እንቁላል እና ለውዝ ያሉ በፕሮቲን የበለፀጉ ምግቦች ለኃይል እና ለእድገት ተስማሚ ናቸው፤ ሆኖም ግን እንደየአካባቢው አቅርቦት ማንኛውም በፕሮቲን እና በካሎሪ የበለፀገ ምግብ ማራስመስን ለመከላከል ጥቅም ላይ ሊውል ይችላል።
አትክልቶች እና ፍራፍሬዎች ሌሎች ንጥረ ነገሮችን እና ማዕድናትን ለማቅረብ እንዲሁም የቪታሚን እጥረቶችን ለመከላከል በጣም አስፈላጊ ናቸው። ሰዎች ተጨማሪ የቪታሚን እንክብሎችን (supplements) መውሰድ ይችላሉ፤ ነገር ግን እነዚህ ከምግብ ያህል ንጥረ ነገሮችን በማቅረብ ረገድ ውጤታማ ላይሆኑ ይችላሉ።
ከማራስመስ ያገገመ ወይም በማገገም ላይ ያለ ሰው የሰውነት ፈሳሽ ማጣትን እና ተቅማጥን ጨምሮ ተደራራቢ ችግሮችን ለማስወገድ ጥንቃቄ ማድረግ አለበት።
በዓለም አቀፍ ደረጃ፣ ማራስመስን መከላከል ማለት የሚከተሉትን ያካትታል፦
- ድህነትን መታገል
- የምግብ እጥረት ያለባቸውን/ምግብ የማይገኝባቸውን አካባቢዎች መርዳት
- የአመጋገብ ትምህርትን/ግንዛቤን ማሻሻል
- በስፋት የሚሰራጩ ተላላፊ በሽታዎችን መቆጣጠር
- የንጽህና አጠባበቅን ማሻሻል
- የአረጋውያንን እንክብካቤ ማሻሻል
