የታይፈስ በሽታ ምንድነው?

የታይፈስ በሽታ ምንድነው?

ታይፈስ (Typhus) በባክቴሪያ የሚመጣ ተላላፊ የበሽታ ዓይነት ሲሆን፣ በሰዎች ላይ ከፍተኛ የጤና መታወክን ያስከትላል። ብዙ ጊዜ በሀገራችን ከታይፎይድ (Typhoid) በሽታ ጋር ይደባለቃል፤ ነገር ግን ታይፎይድ በአንጀት ባክቴሪያ እና በተበከለ ምግብና ውሃ የሚመጣ ሲሆን፣ ታይፈስ ግን በነፍሳት በሚተላለፍ ባክቴሪያ የሚከሰት በሽታ ነው።

የታይፈስ በሽታ ዓይነቶች እና መንስኤዎቻቸው

ታይፈስ ሪከትሲያ (Rickettsia) በተባሉ ባክቴሪያዎች አማካኝነት የሚመጣ ሲሆን፣ ወደ ሰው ልጅ የሚተላለፈው የሰውነት ቅንጣቢ ባክቴሪያውን የተሸከሙ ነፍሳት ሰውን በሚነክሱበት ጊዜ ነው። በዋናነት ሦስት የታይፈስ ዓይነቶች አሉ፦

1. ኤፒደሚክ ታይፈስ (Epidemic Typhus)፦ ይህ በጣም ከባድ የሚባለው የታይፈስ ዓይነት ሲሆን፣ መንስኤው Rickettsia prowazekii የተባለ ባክቴሪያ ነው። በሽታው የሚተላለፈው የሰውነት ቁንጫ (Body Lice) አማካኝነት ነው። ነፍሳቱ ሰውን ሲነክሱ እና የሰውየው ቆዳ ሲታከክ ባክቴሪያው ወደ ደም ውስጥ ይገባል። ይህ ዓይነት አብዛኛውን ጊዜ  በንጽህና ጉድለት እና በጦርነት ወይም በተፈጥሮ አደጋ ወቅት በስፋት ይከሰታል።
2. ኤንደሚክ ወይም ሙሪን ታይፈስ (Endemic / Murine Typhus)፦ ይህ ዓይነት ደግሞ Rickettsia typhi በተባለ ባክቴሪያ የሚከሰት ሲሆን፣ ከቀደመው አደገኝነቱ ቀነስ ያለ ነው። በዋናነት ወደ ሰው የሚተላለፈው በአይጥ ቁንጫ (Rat Flea) ወይም የቤት እንስሳት ቁንጫ አማካኝነት ይተላለፋል።
3. ስክራብ ታይፈስ (Scrub Typhus)፦ Orientia tsutsugamushi በተባለ ባክቴሪያ የሚከሰት ሲሆን፣ በትናንሽ የቁጥቋጦ ነፍሳት (Chiggers/Mites) ንክሻ አማካኝነት የሚተላለፍ ነው።

የበሽታው ምልክቶች

የታይፈስ ባክቴሪያ ወደ ሰውነት ከገባ በኋላ ምልክቶች ለመታየት ከ 1 እስከ 2 ሳምንታት ያህል ሊወስድ ይችላል። ዋና ዋናዎቹ ምልክቶች የሚከተሉት ናቸው፦

• ከፍተኛ የሰውነት ሙቀት (ትኩሳት) እና ብርድ ብርድ ማለት
• ኃይለኛ የራስ ምታት
• የጡንቻዎች እና የመገጣጠሚያዎች ከፍተኛ ህመም
• የቆዳ ላይ ሽፍታ (Rash)፦ ብዙ ጊዜ በደረት፣ በሆድ እና በጀርባ አካባቢ ጀምሮ ወደ እጅና እግር የሚሰራጭ ቀይ ሽፍታ
• ደረቅ ሳል እና የጉሮሮ ህመም
• ማቅለሽለሽ፣ ማስታወክ እና የሆድ ህመም
• ከፍተኛ የድካም ስሜት እና የግራ መጋባት ስሜት

ሕክምና እና ምርመራ

ታይፈስ በደም ምርመራ (Serological testing) እና የህክምና ምልክቶችን በማየት በባለሙያ ይለያል።

• የመድኃኒት ሕክምና፦ ታይፈስ በባክቴሪያ የሚመጣ በመሆኑ በኣንቲባዮቲክ (Antibiotics) መድኃኒቶች በቀላሉ ይታከማል። በብዛት ዶክሲሳይክሊን (Doxycycline) የተባለው መድኃኒት በህክምና ባለሙያዎች የታዘዛል። ህክምናው በጊዜ ከተጀመረ ታካሚው በጥቂት ቀናት ውስጥ የማገገም እድሉ ከፍተኛ ነው።
• ያልታከመ ታይፈስ ጉዳት፦ በጊዜ ካልታከመ ግን ባክቴሪያው የደም ሥሮችን፣ ሳንባን፣ ጉበትን እና አንጎልን በመጉዳት ለከባድ የጤና ችግር ወይም ለሕይወት ማለፍ ምክንያት ሊሆን ይችላል።

የመከላከያ መንገዶች

ታይፈስን ለመከላከል ዋናው ቁልፍ ነፍሳትን (ቁንጫዎችን) ማስወገድ እና የግልና የአካባቢ ንጽህናን መጠበቅ ነው፦

• የግል ንጽህናን መጠበቅ፦ ሰውነትን እና ልብሶችን አዘውትሮ በውሃ እና በሳሙና መታጠብ።
• የአልባሳት ንጽህና፦ ልብሶችን በሙቅ ውሃ ማጠብ እና በፀሐይ ማድረቅ፤ አስፈላጊ ከሆነም የቁንጫ ማጥፊያ መድኃኒቶችን መጠቀም።
• የአካባቢ ንጽህና፦ አይጦች እና የቤት ውስጥ ተባዮች እንዳይራቡ አካባቢን ንፁህ ማድረግ።
• የተባይ ማባረሪያዎችን መጠቀም፦ ነፍሳት በብዛት በሚገኙባቸው ቦታዎች የነፍሳት ማባረሪያ (Insect repellent) ቅባቶችን መጠቀም።