የኩላሊት ቱቦ አሲዶሲስ

   የኩላሊት ቱቦ አሲዶሲስ (Renal Tubular Acidosis - RTA)

ኩላሊቶቻችን ከደም ውስጥ አሲድን በአግባቡ ማስወገድ ወይም አልካሊ (ቢካርቦኔት) መልሰው መምጠጥ ባለመቻላቸው በደም ውስጥ ከፍተኛ የአሲድ ክምችት (Metabolic Acidosis) የሚፈጠርበት የጤና እክል ነው።ይህ ችግር የሚከሰተው ደምን በማጣራት ሂደት ውስጥ ቀሪ ቆሻሻዎችንና አሲዶችን ወደ ሽንት የሚያስተላልፉት የኩላሊት ጥቃቅን ቱቦዎች (tubules) በትክክል መስራት ሲያቅታቸው። 

                 የኩላሊት ቱቦ አሲዶሲስ ዓይነቶች

ይህ በሽታ እንደ የኩላሊት ቱቦዎች መጎዳት ቦታና እንደሚያሳየው የባህርይ መዛባት በሶስት ዋና ዋና ዓይነቶች ይከፈላል፦

• ዓይነት 1 (Distal RTA)፦ የሚከሰተው በኩላሊት ቱቦዎች መጨረሻ አካባቢ (Distal tubule) ላይ አሲድን ወደ ሽንት የማስወገድ አቅም ሲዳከም ነው።ይህ ዓይነቱ በሽታ ለኩላሊት ጠጠር እና ለአጥንት መሳሳት (ኦስቲኦማላሲያ) የመጋለጥ እድልን ይጨምራል።

• ዓይነት 2 (Proximal RTA)፦ የሚከሰተው በኩላሊት ቱቦዎች መጀመሪያ አካባቢ (Proximal tubule) ላይ ቢካርቦኔት (አልካሊ) የተባለውን ንጥረ ነገር መልሶ መምጠጥ ሳይቻል ሲቀር ነው።በአብዛኛው በሕፃናት ላይ የሚታይ ሲሆን ከፋንኮኒ ሲንድሮም (Fanconi syndrome) ጋር ተያያዥነት አለው።

• ዓይነት 4 (Hyperkalemic RTA)፦ በጣም የተለመደው ዓይነት ሲሆን የሚከሰተው በሰውነት ውስጥ የአልዶስቴሮን (Aldosterone) ሆርሞን እጥረት ሲኖር ወይም ቱቦዎቹ ለዚህ ሆርሞን ምላሽ መስጠት ሲያቅታቸው ነው። ይህ ዓይነት በደም ውስጥ የፖታሲየም መጠን እንዲጨምር ያደርጋል። (ማሳሰቢያ፡ ዓይነት 3 የተባለው በጣም አልፎ አልፎ የሚከሰትና የዓይነት 1 እና 2 ድብልቅ ነው)።

                                      ዋና ዋና መንስኤዎች

የኩላሊት ቱቦ አሲዶሲስ በዘር ሊተላለፍ (የጄኔቲክ ችግር) ወይም በሌሎች የጤና እክሎች ምክንያት ሊከሰት ይችላል፦

1. በራስ የመከላከል አቅም መዛባት (Autoimmune diseases)፦ እንደ ሉፐስ (Lupus) ወይም ስጆግሬን ሲንድሮም (Sjögren's syndrome) ያሉ በሽታዎች።

2. የስኳር ህመም፦ በተለይ ለዓይነት 4 አሲዶሲስ ዋነኛ መንስኤ ነው።

      ይህ እንዴት ሊከሰት ይችላል?

• የሆርሞን መታወክ፦ የስኳር ህመም በጊዜ ሂደት በኩላሊት ውስጥ የሚመረቱትን ሬኒን (Renin) እና አልዶስቴሮን (Aldosterone) የተባሉ ሆርሞኖችን ምርት ይቀንሳል።

•  የፖታሺየም እና አሲድ መከማቸት፦ አልዶስቴሮን የተባለው ሆርሞን ሲያንስ፣ ኩላሊት በሰውነታችን ውስጥ የሚገኘውን ትርፍ አሲድ እና ፖታሺየምን በሽንት መልክ ማስወገድ ያቅተዋል።

• አሲዶሲስ መፈጠር፦ በዚህ ምክንያት በደም ውስጥ ከፍተኛ የፖታሺየም መከማቸት (Hyperkalemia) እና የደምና የሰውነት ፈሳሾች አሲድነት መጨመር (Metabolic Acidosis) ይከሰታል።

• ይህ ሁኔታ በአብዛኛው የሚታየው የስኳር ህመም ኖሮባቸው መለስተኛ የኩላሊት መድከም (Diabetic Nephropathy) መፈጠር በጀመረባቸው ሰዎች ላይ ነው።

3. መድኃኒቶችና መርዛማ ነገሮች፦ አንዳንድ የህመም ማስታገሻዎች፣ አንቲባዮቲኮች ወይም እንደ ሊቲየም ያሉ መድኃኒቶች።

4. የሽንት ቧንቧ መዘጋት፦ በኩላሊት ጠጠር ወይም በሌላ ምክንያት የሽንት ፍሰት ሲዘጋ።

                     የተለመዱ ምልክቶች

በሽታው መጀመሪያ ላይ ምንም ዓይነት ምልክት ላያሳይ ይችላል። ነገር ግን በደም ውስጥ ያለው የአሲድ መጠን እየጨመረ ሲሄድ የሚከተሉት ምልክቶች ይታያሉ፦

• ከፍተኛ የመዛልና የድካም ስሜት

•  በተደጋጋሚ የሽንት መሽናት ወይም ምክንያቱ ያልታወቀ የአጥንት ህመም።

• የጡንቻ መዛል፣ መኮማተር ወይም ቁርጥማት

• ፈጣን የአተነፋፈስ ሥርዓት ወይም የልብ ምት መዛባት

• የጀርባ፣ የጎን ወይም የሆድ ህመም (በኩላሊት ጠጠር ምክንያት ሊሆን ይችላል)

• በሕፃናት ላይ የእድገት መዘግየት ወይም ቅጭርና (Rickets)

                                        የሕክምና አማራጮች

ሕክምናው በዋናነት በደም ውስጥ ያለውን የአሲድ-አልካሊ ሚዛን ለማስተካከልና የስር መንስኤውን ለማከም ያለመ ነው፦

• የአልካሊ ሕክምና (Alkali therapy)፦ አሲዱን ለማቃለል በየቀኑ የሚወሰዱ እንደ ሶዲየም ቢካርቦኔት (የዳቦ ሶዳ) ወይም ሶዲየም ሲትሬት ያሉ መድኃኒቶች የታዘዛሉ።

• የንጥረ ነገሮች ማሟያ (Supplements)፦ እንደ አስፈላጊነቱ የፖታሲየም ወይም የቫይታሚን ዲ ማሟያዎችን መውሰድ።

• ምክንያቱን ማከም፦ በሽታው የመጣው ከሌላ ሕመም ወይም ከመድኃኒት ከሆነ ያንን ሕመም ማከም ወይም መድኃኒቱን መቀየር።

                            የላብራቶሪ ምርመራዎች

የ RTA ምርመራን ለማረጋገጥ የደም እና የሽንት ትንተናዎች ወሳኝ ናቸው።

1.የደም ምርመራዎች

የደም ቧንቧ የደም ጋዝ ትንተና ሜታቦሊክ አሲድሲስን በተለመደው የአኒዮን ክፍተት ሊያሳይ ይችላል። የፖታሲየም እና የባይካርቦኔት መጠንን ጨምሮ የሴረም ኤሌክትሮላይቶችም ይገመገማሉ።

2.የሽንት ምርመራዎች: የሽንት ምርመራ የስርዓተ-አሲድ በሽታ ቢኖርም ሽንትን አሲድ ማድረግ አለመቻልን ያሳያል የሽንት ፒኤች፣ የኤሌክትሮላይት ክምችት እና የባይካርቦኔት የመውጣት መጠን ይገመገማሉ።

3.የአሞኒየም ክሎራይድ ጭነት ሙከራ: ይህ ምርመራ ኩላሊቶች በአሲድ ሸክም ሁኔታዎች ውስጥ ሽንትን አሲዳማ የማድረግ ችሎታን ለመገምገም ሊደረግ ይችላል።

4.   የምስል ጥናቶች

በአንዳንድ ሁኔታዎች እንደ የኩላሊት አልትራሳውንድ ወይም የመሳሰሉ የምስል ጥናቶች ሲቲ ስካን ከ RTA ጋር የተያያዙ መዋቅራዊ እክሎችን ወይም ኔፍሮካልሲኖሲስን ለመለየት ሊደረግ ይችላል.

               ለኩላሊት ቱቡላር አሲድሲስ የሕክምና አማራጮች ምንድናቸው?:

• የቢካርቦኔት ማሟያ

የአፍ ውስጥ ባይካርቦኔት ወይም ሲትሬት ማሟያዎች በተለምዶ ሜታቦሊክ አሲድሲስን ለማስተካከል እና የደም ፒኤች ደረጃን መደበኛ ለማድረግ ያገለግላሉ። የመድኃኒቱ መጠን ከግለሰቡ ፍላጎቶች ጋር የተጣጣመ እና በመደበኛነት ቁጥጥር የሚደረግበት ነው።

• የፖታስየም መተካት

ሃይፖካሌሚያ በሚከሰትበት ጊዜ የፖታስየም ተጨማሪዎች መደበኛውን የሴረም ፖታስየም መጠን ለመመለስ ሊታዘዙ ይችላሉ።hyperkalemiaን ለመከላከል በጥንቃቄ መከታተል አስፈላጊ ነው።

• መሰረታዊ ምክንያቶችን መፍታት

የ RTA ዋነኛ መንስኤን መለየት እና ማከም ውጤታማ አስተዳደር ለማግኘት ወሳኝ ነው። RTA የሚቀሰቅሱ መድሃኒቶችን ማቋረጥ ወይም ማስተዳደር የራስ-ድሜይ በሽታዎች ምልክቶችን ማስታገስ ይችላል።

        የአመጋገብ ማስተካከያዎች

• የአሲድ ጭነትን ለመቀነስ እና የኩላሊት ተግባርን ለመደገፍ የአመጋገብ ለውጦች ሊመከሩ ይችላሉ። ይህ ዝቅተኛ የፕሮቲን አመጋገብ እና የፍራፍሬ እና አትክልት መጨመርን ሊያካትት ይችላል።