Caccabuu lafee (fracture)
Caccabni itti fufiinsa caasaa lafee tokkoo gartokkoon ykn guutummaatti addaan cituudha. Ija baayoomakaanikaalaatiin yoo ilaalamu, dhiibbaan makaanikaa lafee tokko irratti raawwatamu humna harkisaa, dhiibbaa ykn cirrachaa isa dhumaa yeroo caalu, kunis kufaatii caasaa fi jeequmsa periosteum naannoo, arkiteekcharii ujummoo dhiigaa fi envelope tishuu lallaafaa fida.
Caccabni lafee caccabuu irraa kaasee hanga guutummaatti ciccituutti humna garmalee, dhiibbaa ykn haala fayyaa bu’uuraa irraa kan ka’e dha .Caccabni lafee qaama keessa jiru kamiyyuu, harka, miila,lafee cinaachaa fi jilba dabalatee miidhuu danda’a. Caccabni tokko tokko salphaa yoo ta’u, kaan ammoo hamaa waan ta’eef yaala hatattamaa barbaada.
Sababoota(causes)
- miidhaan kallattiin qaamaa irra ga’uu: Dhiibbaa balaa konkolaataa, rukuttaa qaamaa ykn miidhaan ispoortii irraa dhufu.
- Sochii irra deddeebi’uu / garmalee fayyadamuu: Lafee irratti dhiibbaan itti fufiinsa qabu kan dhiphina caccabuutti geessu.
- Haalota bu’uuraa (Pathologic): Ciminni lafee dhukkuba lafee, infekshinii ykn tumoor irraa kan ka’e laafaa ta’uu
Kufaatiin lafee karaa malawwan jalqabaa sadiitiin kan uumamu yoo ta’u:
1,Humni Miidhaa Kallatti: .
- Dhiibbaa Kallatti: Kallattiin lafee irratti rukutuun gara caccabsa naannootti geessu (fkn, miidhaan bamper kan caccabsa tibial qaxxaamuraa fidu).
- Humna Caccabsuu: Dhiibbaa tishuu lallaafaa cinatti kufaatii lafee ciccitaa.
- Miidhaa (Penetrating Trauma): Dhiibbaa sochii anniisaa guddaa qabu (fkn, madaa qawwee).
2,Humna Miidhaa Al-kallatti:
- Marfamuu / Naanna’uu : Caccabsa ispiraalii (fkn, miidhaan iskii).
- Qaxxaamuraa: Gama konveeksiitiin kufaatii harkisaa fi gama konveeksiitiin kufaatii dhiibbaa (ciccitaa qilxuu).
- Dhaqqabamuu ykn lafee irraa kutamuu. : Maashaa ykn ligamentous contraction cimaan bakka lafee isaa itti galchu irraa harkisa (fkn,harkifamuu irraa kan ka’e, lafee miila fuulduraa keessaa lafee shanaffaa irraa kutamuu ykn cicciramuu.
3,Dhiphina Paatolojii:
- Miidhaa xixiqqaa irra deddeebi’amee uumamu (Dhoqqee lafee dadhabbii ykn dhiibbaa irra deddeebi’amuun dhufu). ): Lafee idilee marsaa remodeling gahaa malee fe’iinsa makaanikaa submaximal irra deddeebi’ameef saaxilamu (fkn, march fracture of the 2nd metatarsal in runners or military recruits).
- Lafee bu’uuraa dhukkubaan miidhame : Fe’iinsa submaximal,haala hojii uumamaa qaamaa dadhabina caasaa lafee kan dhukkuba xiyyeeffannoo ykn sirnaa jalatti sadarkaa lammaffaa irratti raawwatamu (fkn,Dhukkuba lafee laaffisuu fi dadhabsiisuu ,xannacha lafee irratti uumamu,Dhukkuba kaansarii qaama biraa irraa gara lafee tamsa’e ,Dhukkuba infeekshinii lafee.ykn Dhukkuba adeemsa ijaarsa fi diigama lafee sirrii hin taaneen lafee dadhabsiisu. )
Gosoota caba lafee
A. Qulqullina gogaa irratti hundaa’uun
• caba Cufamaa:
• Cufame (salphaa): Gogaan akkuma jirutti hafa.
• Banaa (compound): Lafeen gogaa keessaa cabsee boca (carraan infekshinii ol’aanaa)
• Guutuu hin taane vs. Guutuu:
• Guutuu kan hin taane: Caccabsa sararri rifeensa, ulee magariisaa (daa’imman keessatti jilbeenfachuu/caccabuu), ykn caccabuu buckle.
• Guutuu: Tokko, kan ciccitaa (bakka hedduutti caccabee), dhiibbaa, buqqa’ee, ykn kan hin buqqaane cabbii
Boca ykn Kallattii: Qaxxaamuraa, oblique, spiral, ykn avulsion (tendon/ligamentiin kan harkifamu)
Qabxiilee Balaa
• Dhangala’aan lafee gadi aanaa fi dhukkuba lafee
• Dulloomuu (umrii guddaa) .
• Jireenya sochii dhabuu ykn taa’umsaa
• Hanqina soorataa (kaalsiyeemii ykn vitaamin D gadi aanaa) .
• Fayyadama tamboo fi seenaa boqonnaa duraa
Qorannoo dhukkuba(Diagnosis)
• Qorannoo qaamaa: Dhukkubbii, dhiita’uu, qaama hir’uu fi lallaafaa madaaluu.
• Qormaata suuraa: X-ray meeshaa jalqabaa yoo ta’u, darbee darbee CT scan, MRI, ykn lafee scan sarara rifeensa ykn miidhaa walxaxaa ta’een dabalama
Wal'aansa(treatment)
• Socho’uu dhiisuu: Lafeen yeroo fayyu bakka isaa qabachuuf kaastaa, ispilintii ykn qaphxii fayyadamuu.
• Hir’isuu: Lafee harkaan gara walsimsiisaatti deebisuudhaan too’achuu (hir’isuu cufame).
• Baqaqsanii hodhuu: Keessaa qabachuu (piini, gabatee, iskiriyuu ykn ulee fayyadamuun) ykn furmaata alaa dhaabuu cabbii cimaa ykn banaa ta’eef.
• Kunuunsa deggersaa: Qorichoota dhukkubbii fi yaala qaamaa humnaa fi sochii qaamaa deebisuuf
Ittisa(prevention)
• Nyaata gahaa: Guyyaatti kaalsiyeemii fi vitaamin D gahaa ta’e akka fudhatan mirkaneessuu.
• Sochii qaamaa: Dandeettii lafee eeguuf sochii qaamaa yeroo hunda ulfaatina baachuu fi humna ijaaruu irratti bobba’uu.
• Tarkaanfiiwwan ittisa kufaatii: Miila sirrii fayyadamuu, balaa manaa qulqulleessuu fi yeroo ispoortii meeshaa ittisaa ykn kophee uffachuu
