አዲስ የተወለዱ ሕፃናት ቆዳ ቢጫ መሆን (Neonatal Jaundice)

አዲስ የተወለዱ ሕፃናት ቆዳ ቢጫ መሆን (Neonatal Jaundice)

የአዲስ የተወለዱ ሕፃናት ቢጫ በሽታ (Neonatal Jaundice) በዓለም ዙሪያ በሚወለዱ በርካታ ሕፃናት ላይ የሚከሰትና አብዛኛውን ጊዜ በህፃኑ የመጀመሪያዎቹ ጥቂት ቀናት ውስጥ የሚስተዋል የጤና ሁኔታ ነው። ይህ ሁኔታ አብዛኛውን ጊዜ ጊዜያዊ እና በራሱ የሚጠፋ ቢሆንም፣ በአንዳንድ ሕፃናት ላይ ግን የከፋ ደረጃ ላይ ደርሶ በአንጎል እና በነርቭ ሥርዓት ላይ ዘላቂ ጉዳት ሊያስከትል ይችላል። በመሆኑም እያንዳንዱ ወላጅ ስለ እዚህ በሽታ መንስኤዎች፣ ምልክቶች፣ የህክምና መንገዶች እና ሊደረጉ የሚገቡ ጥንቃቄዎችን በዝርዝር ማወቅ ይኖርበታል።

አዲስ የተወለዱ ሕፃናት ቢጫ በሽታ ምንድን ነው?

የሕፃናት ቢጫ በሽታ የሚከሰተው በሕፃኑ ደም ውስጥ ቢሊሩቢን (Bilirubin) የተባለ ቢጫ ቀለም ያለው ንጥረ ነገር መጠኑ ከፍ ብሎ ሲገኝ ነው። ቢሊሩቢን የሚፈጠረው ያረጁ የደምና ሕዋሳት (Red Blood Cells) በሰውነት ውስጥ በሚተኩበት ተፈጥሯዊ ሂደት ውስጥ ነው።

በአዋቂዎች ሰውነት ውስጥ ጉበት ይህንን ቢሊሩቢን በማጣራት ከሰውነት በሰገራ እና በሽንት መልክ እንዲወጣ ያደርጋል። ነገር ግን አዲስ የተወለዱ ሕፃናት ጉበት ገና ሙሉ በሙሉ ያላደገና ያልጎለበተ በመሆኑ ቢሊሩቢንን በፍጥነት የማጣራት አቅሙ ዝቅተኛ ነው። ይህ በደም ውስጥ የሚከማቸው ቢሊሩቢን የሕፃኑ ቆዳ፣ የዓይን ነጭ ክፍል እና የሰውነት ህዋሳት ቢጫ ቀለም እንዲይዙ ያደርጋል።

የሕፃናት ቢጫ በሽታ ዓይነቶች እና መንስኤዎቻቸው

የሕፃናት ቢጫ በሽታ በበርካታ ምክንያቶች ሊከሰት ይችላል። ዋና ዋናዎቹ ዓይነቶችና መንስኤዎች የሚከተሉት ናቸው፡

1. ተፈጥሯዊ ወይም ፊዚዮሎጂካል ቢጫ በሽታ (Physiological Jaundice)

ይህ በጣም የተለመደው የቢጫ በሽታ ዓይነት ሲሆን፣ ከ50% በላይ የሚሆኑ አዲስ የተወለዱ ሕፃናት ላይ ይከሰታል።

• መቼ ይከሰታል? ሕፃኑ ከተወለደ ከ2 እስከ 4 ባሉት ቀናት ውስጥ ይጀምራል።
• መንስኤው፡ የሕፃኑ ጉበት ገና አዲስ በመሆኑ ቢሊሩቢንን ሙሉ በሙሉ ማጣራት አለመቻሉ።
• ሂደቱ፡ ሕፃኑ ከተወለደ በ3ኛው ወይም በ5ኛው ቀን ከፍተኛ ደረጃ ላይ ይደርሳል፤ ከዚያም ጉበቱ እየጎለበተ ሲሄድ ከ1 እስከ 2 ሳምንታት ባለው ጊዜ ውስጥ በራሱ ይጠፋል።

2. ያለጊዜ የመወለድ ቢጫ በሽታ (Jaundice of Prematurity)

ያለጊዜያቸው (ከ37 ሳምንት በፊት) የሚወለዱ ሕፃናት ለቢጫ በሽታ የመጋለጥ እድላቸው በጣም ከፍተኛ ነው።

• መንስኤው፡ የውስጥ አካላቶቻቸው እና ጉበታቸው በበቂ ሁኔታ ያላደጉ በመሆኑ ቢሊሩቢንን የማስወገድ አቅማቸው በጣም አነስተኛ ነው።
• የጉዳት መጠኑ፡ በተወሰነ መጠን ዝቅተኛ የቢሊሩቢን መጠን እንኳ በእነዚህ ሕፃናት ላይ የከፋ ጉዳት ሊያደርስ ስለሚችል ልዩ የህክምና ክትትል ያስፈልጋቸዋል።

3. ከጡት ማጥባት ጋር ተያይዘው የሚከሰቱ የቢጫ በሽታ ዓይነቶች

እነዚህ በሁለት ይከፈላቸዋል፡

• በቂ ጡት አለመጠባት የሚመጣ ቢጫ በሽታ (Breastfeeding Jaundice)፦ ህፃኑ በመጀመሪያዎቹ ቀናት በቂ የጡት ወተት ካላገኘ፣ የሰውነት ፈሳሽ በመቀነሱና የአንጀት እንቅስቃሴ በመግታቱ ቢሊሩቢን በሰገራ መልክ ሳይወጣ ቀርቶ ወደ ደም ይመለሳል።
• የእናቶች ጡት ወተት ቢጫ በሽታ (Breast Milk Jaundice)፦ በእናት ወተት ውስጥ በሚገኙ አንዳንዶች ፕሮቲኖች እና ንጥረ ነገሮች ምክንያት የሕፃኑ ጉበት ቢሊሩቢንን የማስወገድ ሂደቱ እንዲዘገይ ያደርጋል። ይህ ዓይነቱ ቢጫ በሽታ ከ3 እስከ 12 ሳምንታት ሊቆይ ይችላል፤ ነገር ግን አብዛኛውን ጊዜ ጎጂ አይደለም።

4. የደም ዓይነት አለመስማማት (Blood Group Incompatibility / Rh or ABO Incompatibility)

እናትየው እና ሕፃኑ የተለያዩ የደም ዓይነቶች (ለምሳሌ እናት Rh-negative፣ ሕፃኑ Rh-positive ሲሆኑ ወይም እናት ኦ (O) ሆና ሕፃኑ ኤ (A) ወይም ቢ (B) ሲሆን) የደም አለመስማማት ይከሰታል።

• መንስኤው፡ የእናትየው ሰውነት የሕፃኑን ደም እንደ ባዕድ ነገር በመቁጠር የሕፃኑን የደም ሕዋሳት የሚያፈርሱ አንቲቦዲዎችን (Antibodies) ያመርታል።
• ውጤቱ፡ የሕፃኑ የደም ሕዋሳት በፍጥነት ስለሚፈርሱ ከፍተኛ መጠን ያለው ቢሊሩቢን ይፈጠራል። ይህ ዓይነቱ ቢጫ በሽታ ከተወለዱ የመጀመሪያው 24 ሰዓት ውስጥ የሚከሰትና አደገኛ ነው።

5. ሌሎች የጤና ችግሮች እና የውስጥ ደም መፍሰስ

• የውስጥ ደም መፍሰስ (Internal Bleeding)፦ በወሊድ ወቅት በሕፃኑ ራስ ወይም አካል ላይ የሚከሰት ደም መቋጠር።
• የኢንፌክሽን ችግሮች (Sepsis/Infections)፦ በሕፃኑ ደም ወይም አካል ውስጥ የሚከሰቱ ባክቴሪያዊ እና ቫይረሳዊ ኢንፌክሽኖች።
• የኤንዛይም እጥረት (Enzyme Deficiencies)፦ እንደ G6PD ያሉ ጠቃሚ ኤንዛይሞች እጥረት።
• የሐሞት ቱቦ መደፈን (Biliary Atresia)፦ ሐሞት ከጉበት ወደ አንጀት የሚጓዝበት ቱቦ መደፈን ወይም አለመኖር።

የሕፃናት ቢጫ በሽታ ዋና ዋና ምልክቶች

የቢጫ በሽታ ምልክቶች አብዛኛውን ጊዜ ከሕፃኑ ፊት ላይ ጀምረው ወደ ታችኛው የሰውነት ክፍል ይስፋፋሉ።

1. የቆዳ እና የዓይን ቢጫ መሆን፡ መጀመሪያ በሕፃኑ ፊት እና በዓይኑ ነጭ ክፍል ላይ ይጀምራል፤ በመቀጠልም ወደ ደረት፣ ሆድ፣ እጅ እና እግር ይስፋፋል።
2. የቆዳ ቀለም ለውጥን ማረጋገጥ፡ የሕፃኑን አፍንጫ ወይም ግንባር በጣታችን ትንሽ ቀስ አድርገን ስንጫነውና ስናነሳው የተጫንበት ቦታ ነጭ ከመሆን ይልቅ ቢጫ ሆኖ ይታያል።
3. የሽንት ቀለም ለውጥ፡ አዲስ የተወለደ ሕፃን ሽንት አብዛኛውን ጊዜ ቀለም የሌለው ነው ነገር ግን ቢጫ በሽታ ያለበት ሕፃን ሽንት ጥቁር ቢጫ ወይም ቡናማ ይሆናል።
4. የሰገራ ቀለም ለውጥ፡ የሕፃኑ ሰገራ በጣም ነጣ ያለ፣ አመድማ ወይም ፈዛዛ የሸክላ ቀለም ይይዛል።
5. የእንቅልፍ ማብዛት እና ድካም፡ ሕፃኑ በከፍተኛ ሁኔታ ይተኛል፣ ለማስነሳት ይቸግራል እንዲሁም ጡት በጥሩ ሁኔታ አይጠባም።

ወደ ህክምና ተቋም በአስቸኳይ ሊወስዱ የሚገቡ አደገኛ ምልክቶች

የቢጫ በሽታ አብዛኛውን ጊዜ ቀላል ቢሆንም፣ የሚከተሉት ምልክቶች ከተስተዋሉ ወዲያውኑ ሕፃኑን ወደ ሕክምና ተቋም መወሰድ አለበት፡

• ሕፃኑ ከተወለደ በመጀመሪያዎቹ 24 ሰዓታት ውስጥ ቢጫ መሆን ሲጀምር።
• የቢጫነቱ ቀለም በጣም እየጨመረ፣ ወደ ጠቆር ያለ ቢጫ ወይም ብርቱካናማ ቀለም ሲቀየር።
• ቢጫነቱ ወደ ሕፃኑ ሆድ፣ እጆች እና እግሮች በፍጥነት ሲስፋፋ።
• ሕፃኑ ጡት ለመጠባት በጣም ሲቸገር ወይም ፈጽሞ እምቢ ሲል፤ የሰውነት ድካም ሲኖረው።
• ሕፃኑን ከእንቅልፍ ለማስነሳት በጣም ሲቸግር።
• ሕፃኑ ሲያለቅስ ድምፁ በጣም ቀጭን እና ከፍተኛ (High-pitched cry) ሲሆን።
• የሕፃኑ አካል በጣም ሲጠነከር ወይም ሲለሰልስ፣ ወይም ደግሞ ጀርባውን ወደ ኋላ ሲያጠፍ።
• ሕፃኑ ትኩሳት (Fever) ሲኖረው።
• ቢጫነቱ ከተወለደ ከ2 ሳምንት (ወይም በጊዜያቸው ላልተወለዱ ሕፃናት ከ3 ሳምንት) በላይ ሲቆይ።

ሊከሰቱ የሚችሉ የጎንዮሽ ጉዳቶች እና አደጋዎች (Complications)

በደም ውስጥ ያለው የቢሊሩቢን መጠን በጣም ከፍተኛ ደረጃ ላይ ሲደርስ እና ተገቢው ህክምና ካልተደረገለት ቢሊሩቢኑ የደምና የአንጎልን ድንበር (Blood-Brain Barrier) አልፎ ወደ አንጎል ሕዋሳት ውስጥ ይገባል። ይህም የሚከተሉትን ከባድ አደጋዎች ያመጣል፡

አጣዳፊ የቢሊሩቢን አንጎል ጉዳት (Acute Bilirubin Encephalopathy)

ቢሊሩቢን ወደ አንጎል በሚገባበት ጊዜ የሚከሰት አጣዳፊ ሁኔታ ነው። ምልክቶቹም ድካም፣ ጡት አለመጠባት፣ ከፍተኛ ለቅሶ፣ ትኩሳት እና የሰውነት መኮማተር ናቸው። ይህ ደረጃ ላይ ህክምና ከተደረገ ጉዳቱን መቀነስ ይቻላል።

ከርኒክተረስ (Kernicterus)

አጣዳፊው የአንጎል ጉዳት ህክምና ካላገኘ ወደ ዘላቂ የአንጎል ጉዳት ይስፋፋል። ከርኒክተረስ የሚከተሉትን ዘላቂ የጤና ችግሮች ያስከትላል፡

• ዘላቂ የመስማት ችግር ወይም መስማት ችሎታ ማጣት።
• የጡንቻ እንቅስቃሴ ችግሮች (Athetoid Cerebral Palsy)።
• የዓይን እንቅስቃሴ ችግር እና ወደ ላይ የመመልከት አቅም ማጣት።
• የጥርስ እድገት መዛባት እና የአእምሮ እድገት ዝቅተኛ መሆን።

የሕፃናት ቢጫ በሽታ ምርመራ እና የሕክምና መንገዶች

ምርመራ (Diagnosis)

ሐኪሞች የሕፃኑን ቢጫ በሽታ መጠን ለማወቅ የሚከተሉትን ምርመራዎች ያደርጋሉ።

1. የቆዳ ላይ መለኪያ (Transcutaneous Bilirubinometer)፦ በሕፃኑ ቆዳ ላይ ልዩ መሣሪያ በማስቀመጥ የቢሊሩቢን መጠንን መለካት።
2. የደም ምርመራ (Serum Bilirubin Test)፦ ከሕፃኑ እግር ወይም እጅ ትንሽ ደም በመውሰድ በደም ውስጥ ያለውን ትክክለኛ የቢሊሩቢን መጠን መለካት።
3. ተጨማሪ ምርመራዎች፦ የደም ዓይነት፣ የRh ሁኔታ፣ የደም ሴሎች መጠን እና የኢንፌክሽን ምርመራዎች ይደረጋሉ።

የሕክምና መንገዶች (Treatment)

1. የብርሃን ህክምና (Phototherapy)

ይህ በጣም የተለመደው እና ውጤታማው የሕክምና ዘዴ ነው። ሕፃኑ ሰማያዊ-አረንጓዴ የብርሃን ሞገድ ባለው ልዩ መብራት ስር እንዲተኛ ይደረጋል።

• አሰራሩ፡ ብርሃኑ በሕፃኑ ቆዳ ውስጥ ያለውን ቢሊሩቢን መዋቅር በመቀየር፣ ጉበት ማጣራት ሳይጠብቅበት በሽንት እና በሰገራ መልክ እንዲወጣ ያደርገዋል።
• ጥንቃቄ፡ በህክምናው ወቅት የሕፃኑ ዓይኖች እንዳይጎዱ ልዩ የዓይን መሸፈኛ ይደረግለታል፤ እንዲሁም የብልት አካሉ ይሸፈናል።

2. ደምን በመተካት ህክምና (Exchange Transfusion)

የቢሊሩቢን መጠኑ በጣም ከፍተኛ ሆኖ በብርሃን ህክምና ካልቀነሰ እና በአንጎል ላይ ጉዳት ለማድረስ ከተቃረበ ይህ ህክምና ይደረጋል።

• አሰራሩ፡ የሕፃኑ ደም በጥቂቱ እየተወሰደ በተመሳሳይ መጠን ባለው አዲስ እና ጤናማ ደም ይተካል። ይህም የቢሊሩቢን መጠንን እና የእናትየውን አንቲቦዲዎች በፍጥነት ይቀንሳል።

3. የበሽታ መከላከል ፕሮቲን መስጠት (Intravenous Immunoglobulin - IVIG)

የቢጫ በሽታው የተከሰተው በእናትና በሕፃኑ የደም ዓይነት አለመስማማት ምክንያት ከሆነ፣ IVIG የተባለ ፕሮቲን በደም ሥር ይሰጣል። ይህም የደም ሕዋሳት መፍረስን ይቀንሳል።

4. ተደጋጋሚ ምግብ (ጡት) መስጠት

ሕፃኑ በተደጋጋሚ ጡት እንዲጠባ ማድረግ የአንጀት እንቅስቃሴን በመጨመር ቢሊሩቢን በሰገራ መልክ በፍጥነት እንዲወጣ ይረዳል።

የተሳሳቱ አመለካከቶች እና እውነታዎች

ስለ ሕፃናት ቢጫ በሽታ በህብረተሰቡ ውስጥ በርካታ የተሳሳቱ አመለካከቶች አሉ፡

• የተሳሳተ አመለካከት 1፦ ሕፃኑን የጠዋት ፀሐይ ላይ ማሞቅ ከባድ ቢጫ በሽታን ሙሉ በሙሉ ይፈውሳል።
  • እውነታ፦ የጠዋት ፀሐይ በጣም ቀላል ለሆነ ቢጫ በሽታ ሊረዳ ቢችልም፣ ከፍተኛ ደረጃ ላይ ለደረሰ ቢጫ በሽታ ግን በቂ አይደለም። በተጨማሪም ህፃኑን ለፀሐይ ጨረር እና ለቅዝቃዜ ማጋለጥ ለቆዳ ጉዳት እና ለቅዝቃዜ በሽታ (Hypothermia) ሊዳርግ ይችላል።
• የተሳሳተ አመለካከት 2፦ ቢጫ በሽታ ያለበት ሕፃን የጡት ወተት ማቆም አለበት።
  • እውነታ፦ በተቃራኒው ሕፃኑ በበቂ ሁኔታ ጡት ማጠባት አለበት። ጡት ማጥባትን ማቆም የሰውነት ፈሳሽ እንዲቀንስ እና ቢጫነቱ እንዲባባስ ያደርጋል።
• የተሳሳተ አመለካከት 3፦ ለሕፃኑ ውሃ፣ የስኳር ውሃ ወይም የዕፅዋት የተቀቀለ ውሃ መስጠት ቢጫነቱን ያጠፋል።
  • እውነታ፦ ለአዲስ የተወለደ ሕፃን ከመጀመሪያዎቹ 6 ወራት በፊት ከጡት ወተት ውጭ ማንኛውንም ፈሳሽ መስጠት ለሆድ ኢንፌክሽን እና ለከፋ አደጋ ይዳርጋል።

ለወላጆች የሚሰጡ አስፈላጊ ምክሮች እና የእንክብካቤ መንገዶች

1. ሕፃኑን በተደጋጋሚ ማጥባት፡ በመጀመሪያዎቹ ጥቂት ሳምንታት ሕፃኑን በቀን ከ8 እስከ 12 ጊዜ ጡት ማጠባት ያስፈልጋል።
2. የቆዳ እና የዓይን ቀለምን መከታተል፡ በየቀኑ በጥሩ ብርሃን ውስጥ የሕፃኑን ቆዳ፣ የዓይን ነጭ ክፍል፣ የሽንት እና የሰገራ ቀለም በጥንቃቄ መመልከት።
3. በወሊድ ማዕከል የሚደረግ ክትትል፡ ሕፃኑ ከተወለደ በኋላ ከሆስፒታል ከመውጣቱ በፊት የቢሊሩቢን መጠን ምርመራ እንዲደረግለት ማድረግ።
4. ሐኪም ማማከር፡ ማንኛውም የቢጫነት ምልክት ከተወለደ በ24 ሰዓት ውስጥ ከተየ ወይም ሕፃኑ ላይ ድካም እና ጡት አለመባጥት ከተስተዋለ ያለ ምንም መዘግየት ወደ ህክምና ተቋም መውሰድ።