ባለፈው ዓመት፣ የኦክስፎርድ ዩኒቨርሲቲ ፕሬስ በማህበራዊ ሚዲያ እና በሌሎች የኢንተርኔት ገጾች ላይ የሚገኙ "ቀላል ወይም አእምሮን የማያሳድጉ" ይዘቶችን ከመጠን በላይ በመመልከት ምክንያት የሚመጣን "የአንድ ሰው የአእምሮ ወይም የእውቀት ሁኔታ መበላሸት" በማለት በመግለጽ "ብሬን ሮት" (brain rot) የሚለውን ቃል የዓመቱ ምርጥ ቃል አድርጎ ሰይሞታል።
"ብሬን ሮት" (Brain rot) ወይም የአእምሮ መበስበስ ይፋዊ የሕክምና በሽታ አይደለም፤ ይልቁንም የአእምሮ ብዥታን፣ የትኩረት መቀነስን ወይም የአእምሮ ድካምን ለመግለጽ የሚረዳ ቃል ነው።
በዕለት ተዕለት ውይይት ውስጥ፣ "ብሬን ሮት" ብዙ ጊዜ የሚያያዘው ማህበራዊ ሚዲያዎች ላይ ብዙ ጊዜ ከማሳለፍ፣ አጫጭር ይዘት ያላቸውን ቪዲዮዎች ከመመልከት ወይም በአንድ ጊዜ ብዙ ስራዎችን ከመስራት ጋር ነው። ይሁን እንጂ ስሜቱ ራሱ በዲጂታል ልማዶች ላይ ብቻ የተገደበ አይደለም። ውጥረት፣ የእንቅልፍ ማጣት፣ ጭንቀት፣ የአእምሮ መዛል (burnout)፣ እና አንዳንድ የጤና እክሎች ሁሉም ተመሳሳይ የአእምሮ ብዥታ/ መበስበስ ስሜትን ሊፈጥሩ ይችላሉ።
ምልክቶቹ ምንድን ናቸው?
የ"ብሬን ሮት" (Brain Rot) ምልክቶች ከሰው ወደ ሰው ይለያያሉ፤ ነገር ግን ብዙውን ጊዜ በአስተሳሰብ፣ በትኩረት እና በአእምሮ ጉልበት ላይ ለውጦችን ያካትታሉ። ብዙ ሰዎች የ"ብዥታ" (Foggy) ስሜት፣ ስራዎችን የመስራት ፍላጎት መቀነስ ወይም በአንድ ሥራ ላይ ለረጅም ጊዜ ለመቆየት መቸገርን ይገልጻሉ። እነዚህ ምልክቶች የአእምሮ መበስበስ ምልክቶች ብቻ ሳይሆኑ የሚያስከትላቸው መዘዞችም ናቸው።
የተለመዱ ምልክቶች/መዘዞች የሚከተሉትን ያካትታሉ፦
- ትኩረት የማድረግ ችግር
- ቀላል ስራዎችን ከሰሩ በኋላ እንኳ የአእምሮ ድካም መሰማት
- የመርሳት ችግር ወይም ዕቃዎችን በብዛት ማጥፋት
- ቃላትን የማስታወስ ወይም ሃሳብን ለማደራጀት መቸገር
- ስራዎችን የመስራት ፍላጎት መቀነስ
- በግልጽ ለማሰብ በተደጋጋሚ እረፍት መፈለግ
- የስሜት መለዋወጥ፣ ጭንቀት ወይም ብስጭት
- በጣም የድካም ስሜት እየተሰማም እንኳ እንቅልፍ ማጣት
- የፈጠራ ችሎታ መቀነስ እና የማሰብ መዘግየት
አንዳንድ ሰዎች ብስጭት፣ ራስ ምታት፣ ደካማ እንቅልፍ ወይም ከአካባቢያቸው "የመነጠል" ስሜት ሊያስተውሉ ይችላሉ። እነዚህ ምልክቶች በቀጥታ የአእምሮ በሽታ አለ ማለት አይደለም። ይህ ቢሆንም እንኳ፣ ምልክቶቹ ለሳምንታት ከቀጠሉ ወይም እየባሱ ከሄዱ የቅርብ ትኩረት ያስፈልጋቸዋል።
መንስኤዎቹ ምንድን ናቸው?
የ"ብሬን ሮት" (Brain Rot) ምልክቶችን ከሚያስከትሉ ሁኔታዎች መካከል ዋነኛው ማህበራዊ ሚዲያዎች ላይ ብዙ ጊዜ ማሳለፍ ነው። ከዚም በተቸማሪ ግን ብዙ ሌሎች ምክንያቶች ሊኖሩ ይችላሉ። ከእነዚህም መካከል በጣም የተለመደው አንዱ የእንቅልፍ እጥረት ነው። ጥራት ያለው እንቅልፍ የአእምሮ ማስታወስ ችሎታን፣ የስሜት መረጋጋትን እና ትኩረትን ለመደገፍ በጣም ጠቅሚ ከሆኑ መንገዶች አንዱ ነው። ውጥረት ሌላኛው ትልቅ ምክንያት ነው። የነርቭ ሥርዓት የማያቋርጥ ጫና ውስጥ በሚሆንበት ጊዜ፣ አእምሮ መረጃዎችን የመለየት፣ ትኩረትን የመጠበቅ እና ከአንድ ሥራ ወደ ሌላው የመሸጋገር ችግር ሊገጥመው ይችላል። ጭንቀት (Anxiety) እና ድብርት (Depression) የአእምሮ ብዥታን፣ ነገሮችን የመስራት ፍላጎት መቀነስን እና የመርሳት ችግርን ሊያስከትሉ ይችላሉ።
ሌሎች የተለመዱ አስተዋፅዖ የሚያደርጉ ሁኔታዎች የሚከተሉትን ያካትታሉ፦
- ከመጠን በላይ ስልክ ወይም ኮምፒውተር ማየት፣ በተለይም ያለ ዓላማ ወይም በምሽት ስልክ መጎርጎር
- የመረጃ መብዛት እና በተመሳሳይ ጊዜ ብዙ ሥራዎችን ለመሥራት መሞከር (Multitasking)
- በሥራ ወይም በትምህርት ምክንያት የሚመጣ የአእምሮ ዝለት (Burnout)
- በደንብ አለመብላት ወይም አለመጠጣት
- የአካል ብቃት እንቅስቃሴ አለማድረግ
- የአልኮል ወይም የሌሎች ሱሶች መጠቀም
- የመድኃኒቶች የጎንዮሽ ጉዳት
አንዳንድ ጊዜ፣ የአእምሮ ብዥታ ከተደበቁ የሕክምና እክሎች ጋር የተያያዘ ሊሆን ይችላል። ለምሳሌ የታይሮይድ ዕጢ እክሎች፣ የቪታሚን እጥረት፣ የእንቅልፍ መቆራረጥ (Sleep Apnea)፣ ማይግሬን፣ የሆርሞን ለውጦች ወይም የነርቭ ችግሮች ሊሆኑ ይችላሉ። በአንዳንድ ሁኔታዎች፣ በተለይም በዕድሜ በገፉ አዋቂዎች ላይ ወይም ከመደበኛ ሁኔታቸው ግልጽ የሆነ ለውጥ ሲኖር፣ ሐኪሞች ምልክቶቹ ከአልዛይመርስ በሽታ ወይም ከሌሎች የማስታወስ ችሎታ መቀነስ መንስኤዎች ጋር የተያያዙ መሆኑን ሊመረምሩ ይችላሉ። ለዚህ ነው ለረጅም ጊዜ የሚቆዩ ምልክቶች በራስ ከመመርመር ይልቅ በባለሙያ ሁኔታቸውን ማረጋገጥ ያለባቸው።
እንዴት ይከሰታል?
ይህ ሁኔታ በትክክል ስለመከሰቱ በምርምር የተረጋገጠ ግልጽ ነገር ባይኖርም፣ አንዳንድ ባለሙያዎች ግን ዶፓሚን (Dopamine) የተባለው ኬሚካል በዚህ ውስጥ እጅ እንዳለው ያስባሉ። ዶፓሚን "ጥሩ ስሜት" እንዲሰማን የሚያደርግ ሆርሞን ነው። ማኅበራዊ ሚዲያዎችን መጎርጎር (Scrolling) በአእምሮዎ ውስጥ ያለውን የዶፓሚን መጠን ሊጨምረው ይችላል። በዚህም ምክንያት መጀመሪያ ላይ ጥሩ ስሜት ሊሰማዎት ይችላል። ነገር ግን አእምሮዎ ከጊዜ በኋላ ከመጠን በላይ ሊዝል ይችላል።
ጉዳቶቹ ምንድን ናቸው?
ጥራታቸው ዝቅተኛ ለሆኑ ማህበራዊ ሚዲያ/ ዲጂታል ይዘቶች ለረጅም ጊዜ መጋለጥ በወቅቱ የዝለት ስሜት እንዲሰማዎት ማድረግ ብቻ ሳይሆን፣ የሚከተሉትን የረጅም ጊዜ ጉዳቶች ሊያስከትል ይችላል፦
- የትኩረት ጊዜ መቀነስ፦ የኢንተርኔት ይዘቶች ፈጣንና አጫጭር መሆን፣ ረዘም ባሉና ውስብስብ በሆኑ ሥራዎች ላይ ትኩረት ማድረግን አስቸጋሪ ሊያደርገው ይችላል።
- የአእምሮ ዝለት (ድካም)፦ ላዩን ለሚታዩ ቀላል ይዘቶች እንኳ ቢሆን አእምሮን ከመጠን በላይ በመረጃ ማጨቅ፣ የአእምሮ መዛል ስሜት እንዲሰማዎት እና ምርታማነትዎ እንዲቀንስ ሊያደርግ ይችላል።
- የማስታወስ ችሎታ መቀነስ፦ ትኩረትን በተከታታይ በተለያዩ መረጃዎች መካከል ማለዋወጥ፣ አስፈላጊ መረጃዎችን የመያዝ እና መልሶ የማስታወስ ችሎታዎን ሊጎዳው ይችላል።
- የጭንቀት ወይም የውጥረት መጨመር፦ በማኅበራዊ ሚዲያ ላይ መጥፎ ዜናዎችን ደጋግሞ ማንበብና ማየት (Doomscrolling በመባል የሚታወቀው) የውጥረት ደረጃን ከፍ ሊያደርግ እና ለጭንቀት ስሜት መባባስ አስተዋፅዖ ሊያደርግ ይችላል።
በቀን ውስጥ ለሰዓታት ከስክሪን ጋር የሚጣበቁ ሰዎች ብቻ አይደሉም በዚህ የሚጎዱት፤ ይልቁንም መካከለኛ መጠን ላላቸው ጥራት የሌላቸው ይዘቶች መጋለጥ እንኳ ቢሆን፣ በተለይም ዕለታዊ ልማድ ከሆነ የራሱን ጉዳት ማድረሱ አይቀሬ ነው።
እንዴት መከላከል ይቻላል?
በቴክኖሎጂ በተከበብንበት በዚህ ዘመን የአእምሮ መበስበስን/ "ብሬን ሮት"ን እንዴት ማስወገድ እንደሚቻል ማሰብዎ አይቀሬ ነው። ይህንን ችግር ለማስወገድ ማድረግ የሚችሏቸው ነገሮች አሉ ። ከነዚህም መካከል
- በስክሪን ሰዓት ላይ ገደብ ያስቀምጡ- የዕለት ተዕለት የስልክ አጠቃቀምዎ ላይ ጥብቅ ገደብ ያድርጉ። ይህም እንደ ቲክቶክ (TikTok) ወይም ፌስቡክ (Facebook) ባሉ ማኅበራዊ ሚዲያዎች ላይ የሚያሳልፉትን ጊዜ ያካትታል። ለመለማመድ መጀመሪያ ላይ ከሠላሳ ሰከንድ እስከ ጥቂት ደቂቃዎች መጀመር ጥሩ ነው። በትኩረት ለመሥራት ሁሉንም የማኅበራዊ ሚዲያ ማስታወቂያዎችዎን (Notifications) ያጥፉ። የተለያዩ የሰአት መገደቢያ መተግበሪያዎችም አጠቃቀምዎን ለመገደብ ሊረዱዎት ይችላሉ።
- አስተዋይነትን/ንቁ አእምሮን (Mindfulness) ያሰልጥኑ- ይህ ልምምድ አእምሮዎ እንደገና በትኩረት እንዲሠራ ለማሰልጠን ይጠቅማል። ጥናቶች እንደሚያሳዩት አእምሮን ማንቃት የአዕምሮዎን ክፍሎች (የግራጫ አካል/Gray matter density) ለመጨመር ሊረዳ ይችላል። ይህ ግራጫ አካል ለመማር እና ለማስታወስ ይረዳል። ከየት እንደሚጀምሩ ካላወቁ፣ ለ10 ደቂቃ ያህል በጥልቀት የመተንፈስ ልምምድን ይሞክሩ። በአፍንጫዎ ለአራት ሰከንድ ወደ ውስጥ ይንፈሱ። ለአራት ሰከንድ ይያዙት፣ እና በሌላ አራት ሰከንድ በአፍዎ ወደ ውጭ ያስወጡት።
- በአካል ብቃት እንቅስቃሴ ንቁ ይሁኑ- በአካል ብቃት እንቅስቃሴ አማካኝነት ወደ አእምሮዎ የሚሄደውን የደም ዝውውር ይጨምሩ። የአካል ብቃት እንቅስቃሴ አእምሮዎ የመላመድ እና የማደግ ችሎታውን (Neuroplasticity) እንዲያጠናክር ያደርጋል። በሳምንት ቢያንስ አምስት ቀናት ውስጥ ወደ 150 ደቂቃ የሚጠጋ መካከለኛ የአካል ብቃት እንቅስቃሴ ለማድረግ አልሙ። ፈጣን እርምጃ መራመድ፣ መዋኘት ወይም ብስክሌት መንዳት ይችላሉ።
- ያንብቡ- ጋዜጣ ወይም መጽሐፍ ያንብቡ። አዘውትረው የሚያነቡ ሰዎች ለአእምሮ መዘጋት (የማሰብ ችሎታ መቀነስ) የመጋለጥ እድላቸው ዝቅተኛ ነው። እንዲሁም ንባብ የትኩረት ጊዜዎን እንዲያራዝሙ ያበረታታዎታል። በተጨማሪም ከቋንቋ እና ውስብስብ ከሆኑ የአእምሮ ተግባራት ጋር የተያያዙትን የአእምሮዎን ክፍሎች ያጠናክራል።
- በአንድ ጊዜ ብዙ ሥራዎችን መሥራትን (Multitasking) ይቀንሱ- ወደ 40% የሚጠጉ አዋቂዎች የዲጂታል መሣሪያዎችን በመጠቀም በአንድ ጊዜ ብዙ ሥራዎችን ይሠራሉ። ይህ ውጥረትን ሊጨምር እና ምርታማነትን ሊቀንስ ይችላል። በጊዜ ሂደት፣ በአንድ ጊዜ ብዙ ሥራዎችን መሥራት የማስታወስ ችሎታን እንዲሁም የማቀድ፣ ትኩረት የማድረግ እና የማደራጀት ችሎታን ሊጎዳ ይችላል።
- የማኅበራዊ ግንኙነትዎ አይቋረጥ- ከቤተሰብ እና ከጓደኞች ጋር በማኅበራዊ ሚዲያ ላይ መገናኘት በአካል ከመገናኘት ጋር አንድ አይደለም። ሰዎችን በአካል ሲያገኟቸው፣ እንደ የሰውነት ቋንቋ ባሉ ነገሮች ላይ ትኩረት ያደርጋሉ፣ ይህም አእምሮዎ ንቁ ሆኖ እንዲቀጥል ይረዳል። ሰዎችን በአካል ማግኘት ለድብርት የመጋለጥ እድልንም ይቀንሳል።
- ወደ ውጭ ይውጡ። በቀላሉ ሁሉንም መሣሪያዎችዎን ያጥፉ እና ጥቂት ጊዜ በውጭ አየር ላይ ያሳልፉ። የአእምሮ ብዥታን ለመከላከል ከሁሉ የተሻሉ መንገዶች አንዱ ይህ ነው። ወደ ውጪ ወጥቶ ንጹህ አየር ማግኘት የውጥረት ደረጃዎን ይቀንሳል፣ ስሜትዎን ያሻሽላል፣ እና አጠቃላይ ትኩረትዎን ያሳድጋል። እነዚህ ሁሉ ደግሞ ለጤናማ አእምሮ የሚያስፈልጉዎት ነገሮች ናቸው። እንዲሁም አልፎ አልፎ ሙሉ በሙሉ ከዲጂታል ዓለም መራቅን (Digital Detox) ማድረግ ይችላሉ። ማኅበራዊ ሚዲያዎችን ለሰባት ቀናት ብቻ መተው የአእምሮ ጤናዎን ሊያሻሽል ይችላል።
- ለእንቅልፍ ቅድሚያ ይስጡ፦ በተለይም ከመተኛትዎ በፊት ስልክዎትን መመልከት የእንቅልፍ ሁኔታን ሊያስተጓጉል እና ለአእምሮ ዝለት (ድካም) አስተዋፅዖ ሊያደርግ ይችላል። አእምሮዎ እንዲያገግም እና ኃይል እንዲያገኙ ለመርዳት የዲጂታል መሣሪያዎች ንክኪን የሚቀንስ የዕረፍት ጊዜ ልማድን ይፍጠሩ።
መቼ ሐኪም ማማከር አለብዎት?
ምልክቶቹ ከቀጠሉ ወይም እየባሱ ከሄዱ ችላ አይበሏቸው። የሚከተሉት ካጋጠሙዎት የሕክምና ምክር ያግኙ፦
- ከጥቂት ሳምንታት በላይ የሚቆይ የአእምሮ ብዥታ
- በሥራ ወይም በትምህርት ላይ ተጽዕኖ የሚያሳድሩ የማስታወስ ችግሮች
- ጭንቀት፣ ድብርት ወይም የእንቅልፍ መዛባት
- ከትኩረት ማጣት ጋር አብሮ የሚከሰት ራስ ምታት
- ከአእምሮ ድካም ጋር ተያይዞ ከምግብ በኋላ የሚከሰት የጨጓራ ህመም ስሜት
