ማረጥ ምንድነው? ቅድመ ማረጥስ?
ማረጥ (Menopause) በሴት ሕይወት ውስጥ የሚከሰት ተፈጥሯዊ የሆርሞን ለውጥ እና የሕይወት ደረጃ ነው። በዚህ ወቅት እንቁልጢ (ovary) እንቁላሎችን መልቀቃቸውን በመቀነስ የኢስትሮጅንና የፕሮጀስትሮን ሆርሞኖችን ማምረት ይቀንሳሉ። በዚህም የወር አበባ በመጨረሻ ይቆማል።ይህም ብዙውን ጊዜ ከ 45 እስከ 55 ዓመት ባለው ዕድሜ ውስጥ የሚፈጠር ነው፡፡
ማረጥ የሴቶች ሕይወት መደበኛ ክፍል ስለሆነ በአብዛኛው ጊዜ መታከም አያስፈልገውም፡፡ ማረጥ በራሱ በሽታ አይደለም፤ የሴት ሰውነት በተፈጥሮ የሚያልፈው የሕይወት ደረጃ ነው። ሆኖም ከማረጥ ጋር የሚመጡ ሆርሞናዊ ለውጦች አሉ። ሆኖም ከማረጥ በፊት እና በኋላ የሚከሠቱ ለውጦች በአካል፣ በእንቅልፍ፣ በስሜት፣ በጾታዊ ጤና እና በሌሎች የጤና ጉዳዮች ላይ ተጽዕኖ ሊያሳድሩ ይችላሉ።ከወር አበባ መዛባት በተጨማሪ ከማረጥ ጋር የተያያዙ ብዙ ምልክቶች አሉ። ከእነዚህ ውስጥ ዋነኞቹ ወደ ሰውነት የሚሰራጭ የሰውነት ሙቀት፣ የሌሊት ላብ፣ የእንቅልፍ ችግሮች ናቸው፡፡ስለዚህ እነዚህን ምልክቶች የሚያስታግሱ ውጤታማ ሕክምናዎችን መሞከር ይቻላል።
አንዲት ሴት ማረጧን እንዴት ማወቅ ትችላለች?
ከማረጥ በፊት እና በኋላ ያለውን ጊዜ ለመግለጽ እንዲሁም ምልክቶቹን ለመረዳት እንዲያመች ይህ ጊዜ በ ሦስት ዋና ዋና ክፍሎች ይከፈላል።
- ቅድመ ማረጥ (perimenopause) - ይህ ጊዜ ከማረጥ በፊት ያለ የወር አበባ መዛባት የሚጀምርበት የሽግግር ጊዜ ነው። ከሌላው ጊዜ በተለየ የወር አበባ ሊቀንስ ወይም ሊበዛም ይችላል።
- ማረጥ (Menopause) -የወር አበባ ለ12 ተከታታይ ወራት ሲቆም የሚረጋገጥ የሕይወት ደረጃ። ፡፡
- ድኅረ ማረጥ (Post menopause) - ከማረጥ በኋላ ወይንም ከ12 ወራት የወር አበባ መቋረጥ በኋላ የሚጀምር የሕይወት ደረጃን ያመለክታል፡፡
የአንዲት ሴት ዕድሜ ከ 45 ዓመት ወይም ከዚያ በላይ ከሆነና በ 12 ወር ውስጥ የወር አበባ ከአልታየ የማረጥ ዕድል ሰፊ ነው፡፡ በዚህ ዕድሜ ውስጥ ያሉ አብዛኛዎቹ ሴቶች ማረጣቸውን ለማረጋገጥ ምንም ዓይነት የላብራቶሪ ምርመራ አያስፈልጋቸውም፡፡ በተለይም ከማረጥ ጋር የተያያዙ ምልክቶችን እያዩ ከሆነ፡፡
ነገር ግን ዕድሜ ከ 45 ዓመት በታች ከሆነ እና የወር አበባ ማየት ከቆመ ወይም ከማረጥ ጋር የተያያዙ ሌሎች ምልክቶች ከአሉ የጤና ባለሙያ ማነጋገር ተመራጭ ነው፡፡ ማረጥ ወይም ሌላ ከእንቁልጢ ጋር ተያያዞ የሚመጣ በሽታ መሆን አለመሆኑን ለማወቅ ተጨማሪ ምርመራ ያስፈልግ ይሆናል ፡፡
ቅድመ ማረጥ (Perimenopause) ምንድነው?
ቅድመ ማረጥ ወይም Perimenopause ሴቷ ከመጨረሻው የወር አበባ በፊት ወደ ማረጥ የምትሸጋገርበት የሆርሞን ለውጥ ወቅት ነው።
በዚህ ወቅት እንቁልጢዎች (ovary) እንቁላል መልቀቃቸውን በቀስታ ሲቀንሱ፣ የኢስትሮጅን ሆርሞን መጠንም ከወር ወደ ወር ሊለዋወጥ ይችላል። ስለዚህ የወር አበባ በየወሩ በተመሳሳይ ጊዜ ላይመጣ ይችላል፣ እንዲሁም የደም መጠኑ ሊቀንስ ወይም ሊበዛ ይችላል።
ቅድመ ማረጥ ብዙ ጊዜ በ40ዎቹ ዕድሜ ውስጥ ይጀምራል፣ ነገር ግን ከዚያ በፊትም ሊጀምር ይችላል። ለአንዳንድ ሴቶች ለጥቂት ዓመታት ሊቆይ ሲችል፣ ለሌሎች ግን አጭር ወይም ረዘም ያለ ሊሆን ይችላል።
የቅድመ ማረጥ የተለመዱ ምልክቶች
ሁሉም ሴቶች ተመሳሳይ ምልክት አያሳዩም። አንዳንዶች በጣም ቀላል ለውጦች ብቻ ሊያስተውሉ ሲችሉ፣ ሌሎች ደግሞ የሚረብሹ ምልክቶች ሊኖሯቸው ይችላል።
የወር አበባ ለውጥ ብዙ ጊዜ ከሚታዩ የመጀመሪያ ለውጦች አንዱ የወር አበባ ዑደት መለወጥ ነው። ወር አበባ ከተለመደው ቀድሞ ወይም ዘግይቶ ሊመጣ ይችላል። አንዳንድ ወራት ሊዘል ይችላል። የደም መጠን ሊቀንስ ወይም ሊበዛ ይችላል።
የወር አበባ ቀናት ሊረዝሙ ወይም ሊያጥሩ ይችላሉ።
- ድንገተኛ የሙቀት ስሜት (Hot flashes)በድንገት በፊት፣ በአንገት ወይም በላይኛው የሰውነት ክፍል ሙቀት እንደሚጨምር ሊሰማ ይችላል። ከዚህ ጋር ላብ፣ የልብ ምት መጨመር ወይም ከዚያ በኋላ ብርድ ሊከተል ይችላል።
- በሌሊት በጣም መላብ እና በዚህም ምክንያት ከእንቅልፍ መንቃት ይችላል። ይህ ተደጋጋሚ ከሆነ የእንቅልፍ ጥራትን ሊቀንስ ይችላል።
- ለመተኛት መቸገር፣ በሌሊት ብዙ ጊዜ መንቃት ወይም ጠዋት በጣም ቀድሞ መንቃት ሊከሰት ይችላል።
- የስሜት መለዋወጥ፣ አንዳንድ ሴቶች በዚህ ወቅት በቀላሉ መበሳጨት፣ ጭንቀት፣ የስሜት መለዋወጥ ወይም የመነሳሳት መቀነስ ሊያስተውሉ ይችላሉ።
- የማስታወስና ትኩረት ለውጥ መኖር። አንዳንድ ሴቶች ትኩረትን ለማድረግ መቸገር ወይም ቀላል ነገሮችን ለጊዜው መርሳት እንደሚጨምርባቸው ሊሰማቸው ይችላል።
- የሴት ብልትና የሽንት ችግሮች። የኢስትሮጅን መቀነስ የሴት ብልት ድርቀትን፣ በጾታ ግንኙነት ጊዜ ምቾት ማጣትን ወይም ህመምን ሊያመጣ ይችላል። አንዳንድ ሴቶችም የሽንት መሽናት ፍላጎት መጨመር ወይም የሽንት ችግር ሊያስተውሉ ይችላሉ።
- የጾታ ፍላጎት ለውጥ የሆርሞን ለውጥ፣ የሴት ብልት ድርቀት፣ ድካም፣ የእንቅልፍ ችግር ወይም የስሜት ለውጥ የጾታ ፍላጎትን ሊጎዳ ይችላል።
- የቆዳ የበለጠ ደረቅ መሆን፣ የፀጉር ጥንካሬ ወይም ውፍረት መለወጥ ሊታይ ይችላል።
- የክብደትና የሰውነት ቅርጽ ለውጥ ፤ የሆርሞን ለውጥ፣ ዕድሜ መጨመር፣ የእንቅስቃሴ መቀነስና ሌሎች ምክንያቶች የክብደት ለውጥን ሊያመጡ ይችላሉ። በተለይ በሆድ አካባቢ የስብ ስብስብ ሊጨምር ይችላል።
ቅድመ ማረጥ ላይ እያሉ እርግዝና ሊከሰት ይችላል?
አዎ በቅድመ ማረጥ ወቅት እርግዝና ሊከሰት ይችላል፣ ቅድመ ማረጥ ላይ የወር አበባ ቢዛባም ኦቭዩሌሽን (እንቁላል መልቀቅ) ሊከሰት ይችላል። ስለዚህ ማረጥ በሕክምና እስኪረጋገጥ ድረስ እርግዝና ሊከሰት ስለሚችል እርግዝናን የመከላከል ፍላጎት ካለ ተገቢውን የወሊድ መከላከያ መጠቀም ያስፈልጋል።
ማረጥ መቼ ይከሰታል?
ተፈጥሯዊ ማረጥ ብዙውን ጊዜ በ45–55 ዓመት ዕድሜ መካከል ይከሰታል። በብዙ ሴቶች አማካይ ዕድሜው ወደ 51 ዓመት አካባቢ ነው። ነገር ግን ይህ ከሴት ወደ ሴት ሊለያይ ይችላል።
ማረጥ የሚባለው የወር አበባ ለ12 ተከታታይ ወራት ሳይመጣ ከቆየ በኋላ ነው። ለምሳሌ፣ አንዲት ሴት ለ11 ወራት የወር አበባ ካላየች እና በ12ኛው ወር እንደገና ከመጣ፣ ገና ማረጥ ላይ እንደደረሰች አይቆጠርም።
የማረጥ ምልክቶች ምንድናቸው?
አንዳንድ ሴቶች ያለ ምንም ምልክት ማረጥን ያልፋሉ፡፡ አብዛኛዎቹ ግን ከሚከተሉት ምልክቶች ውስጥ አንድ ወይም ከዚያ በላይ ሊኖቸው ይችላል።
እነዚህ ምልክቶች የሚፈጠሩት እንቁልጢ (ovary) ሥራውን ሲያቆም ነው። በዚህ ጊዜ በሰውነት ውስጥ ያለው የሆርሞኖች (በዋነኛነት የኤስትሮጂን) መጠንን ይቀንሳሉ። ይህም የተለያዩ የማረጥ ምልክቶችን ያስከትላሉ፡፡
ለምሳሌ ፦
- ወደ ሰውነት የሚሰራጭ የሙቀት ስሜት - ይህ የሙቀት ስሜት በብዛት የሚጀምረው በላይኛው ደረት እና ፊት አካባቢ ነው፡፡ በመቀጠልም በመላው ሰውነት ውስጥ ተሰራጭቶ ከሁለት እስከ አራት ደቂቃዎች ይቆያል፡፡ አንዳንድ ሴቶች በዚህ ወቅት ያልባቸዋል፤ ሌሎቹ ደግሞ ሙቀቱ ሲያልቅ ብርድ ብርድ ይላቸዋል፤ ይንቀጠቀጣሉ።ሌሎቹ ደግሞ የጭንቀት ወይም የልብ ቶሎ ቶሎ መምታት ሊያጋጥማቸው ይችላል።
- የእንቅልፍ ችግሮች - ወደ ማረጥ ደረጃ በሚሸጋገሩበት ወቅት አንዳንድ ሴቶች እንቅልፍ ችግር ይገጥማቸዋል፡፡ ይህም በሚቀጥለው ቀን የድካም ስሜት እና ብስጭት እንዲሰማቸው ያደርጋል፡፡
- ድባቴ - አንዳንድ ሴቶች በማረጥ ጊዜ እንደ ሐዘን፣ ትኩረት ማጣት፣ ለነገሮች ፍላጎት ማጣት፣ ከመጠን በላይ መተኛት ወይም ደግሞ በተቃራኒው የእንቅልፍ ችግር የመሳሰሉ የድባቴ ምልክቶች ያሳያሉ፡፡ በተለይ ደግሞ ከዚህ በፊት የድባቴ ተጠቂ የነበሩ ሰዎች ላይ በብዛት ሊታይ ይችላል፡፡
ሌሎች ምልክቶች ፣
- ነገሮችን በትኩረት የመከታተልና የማስታወስ ችግር
- የሌሊት ላብ
- ራስ ምታት፣ ድካም፣ ብስጩ መሆን፣ ጭንቀት
- መገጣጠሚያዎች ላይ ሕመሞች እና የወሲብ ስሜት ማጣት የመሳሰሉት ምልክቶች ሊኖሯቸው ይችላሉ።
ምልክቶቹን ለመቆጣጠር ምን ማድረግ ይቻላል?
የማረጥ ምልክቶች ሕይወትን እየጎዱ ከሆነ በዝምታ መታገስ አያስፈልግም። የሕክምና እርዳታ አለ።
ጤናማ የአኗኗር ዘይቤ
- በመደበኛነት የአካል እንቅስቃሴ ማድረግ
- ካልሲየምና ቫይታሚን D በቂ ማግኘት
- የተመጣጠነ ምግብ መመገብ
- በቂ እንቅልፍ ማግኘት
- ሲጋራ ማጨስን መተው
- የአልኮል መጠን መቀነስ
- የሰውነት ክብደትን በጤናማ መንገድ መቆጣጠር
የሕክምና አማራጮች
እንደ ምልክቱ እና የጤና ሁኔታ ሐኪም የሆርሞን ሕክምና (Hormone Therapy)፣ ሆርሞን ያልሆኑ መድኃኒቶች ወይም ለሴት ብልት ድርቀት የሚረዱ ሕክምናዎችን ሊመክር ይችላል።
የሆርሞን ሕክምና ለሁሉም ሴቶች ተመሳሳይ አይደለም። ጥቅሙና ጉዳቱ በግለሰቧ የጤና ታሪክ፣ ዕድሜ፣ ምልክቶች እና ሌሎች የጤና እና አኗኗር ነገሮች መሰረት ተገምግሞ የሚወሰን ነው።
ማረጥ ከደረሰ በኋላ ምን ይሆናል?
የወር አበባ ለ12 ተከታታይ ወራት ከቆመ በኋላ አንዲት ሴወደ Post menopause (ድህረ ማረጥ) ደረጃ ትገባለች።
በዚህ ወቅት የኢስትሮጅን መጠን ዝቅተኛ ሆኖ ይቆያል። አንዳንድ የማረጥ ምልክቶች ከጊዜ ጋር ሊቀንሱ ቢችሉም፣ የሆርሞን ለውጥ በረጅም ጊዜ በአጥንትና በልብ ጤና ላይ ተጽዕኖ ሊኖረው ይችላል።
በማረጥ ወቅት የሚጨምሩ የጤና አደጋዎች
ከማረጥ በኋላ የኢስትሮጅን ሆርሞን መቀነስ ከእድሜ መጨመር ጋር ተያይዞ ለአንዳንድ የጤና ሁኔታዎች የመጋለጥ መጠንን ሊጨምር ይችላል። ለምሳሌ፦
- የአጥንት መሳሳት (Osteoporosis)
- የልብና የደም ሥር በሽታዎች
- የደም ግፊት እና የኮሌስትሮል ለውጦች
- የሰውነት ስብ ስርጭት ለውጥ
ይህ ማለት ማረጥ በራሱ እነዚህን በሽታዎች ያመጣል ማለት ሳይሆን፣ ከማረጥ በኋላ የእድሜና የሆርሞን ለውጦች የአደጋ ምክንያቶችን ሊቀይሩ ይችላሉ ማለት ነው።
መቼ ሐኪም ዘንድ መሄድ ልሂድ?
ከላይ የተጠቀሱት የማረጥ ምልክቶች መታየት የጀመሩት ከ 45 ዓመት በኋላ ከሆነና ምልክቶቹ የቀን ተቀን ሕይዎትን የማዛባት ደረጃ ላይ ካልደረሱ የሕክምና እርዳታ አያስፈልግም ፡፡ ነገር ግን የማረጥ ምልክቶች በሕይወትዎ፣ በስራዎ ወይም በእንቅልፍዎ ላይ ተጽዕኖ ካሳደሩ የማህጸን ስፔሻሊስት ሐኪምን ማማከር ይመከራል።
በተለይም፦
- የወር አበባ በጣም ከበዛ
- በጣም ተደጋጋሚ ከሆነ
- ከ7 ቀናት በላይ ከቆየ
- በወር አበባ መካከል ደም ከፈሰሰ
- ከጾታ ግንኙነት በኋላ ደም ከፈሰሰ
- ከ12 ወራት በላይ የወር አበባ ከቆመ በኋላ እንደገና ደም ከመጣ
- ከ40 ዓመት በፊት የወር አበባ ከቆመ
