ድንገተኛ የክብደት መጨመር እና የወር አበባ መዛባት፡ በሆርሞኖች መካከል ያለው ትስስር

ድንገተኛ የክብደት መጨመር እና የወር አበባ መዛባት፡ በሆርሞኖች መካከል ያለው ትስስር

በድንገት የሰውነት ክብደትዎ እየጨመረ እና በተመሳሳይ ጊዜ የወር አበባዎ እየተዛባ (እየቀረ ወይም እየራቀ) መጥቷል? ይህ በብዙ ሴቶች ላይ የሚስተዋል እና በዕለት ተዕለት ህይወት ላይ ከፍተኛ ጫና የሚፈጥር የጤና እክል ነው።

እነዚህ ሁለት ምልክቶች በአንድ ላይ ሲከሰቱ አብዛኛውን ጊዜ የሚያመለክቱት በሰውነታችን ውስጥ የሆርሞን መዛባት (Endocrine/Hormonal Imbalance) መኖሩን ነው። የሴቶች የመራቢያ አካላት እና የሰውነት ስነ-ህይወታዊ መስተጋብር (Metabolism) በጣም የተሳሰሩ በመሆናቸው፣ የአንዱ መዛባት የሌላውን ዑደት ይነካዋል።

በዚህ ፅሁፍ ውስጥ ሁለቱን ምልክቶች ማለትም ድንገተኛ የሰውነት ክብደት መጨመር እና የወር አበባ መዛባት በአንድ ላይ ሊያመጡ የሚችሉ ዋና ዋና የጤና ምክንያቶችን፣ የላብራቶሪ ምርመራዎችን እና መፍትሄዎችን በዝርዝር እንመለከታለን።

ይህ ችግር በምን ምክንያት ይከሰታል ?

 1. የፖሊሲስቲክ ኦቫሪ ሲንድሮም (PCOS / PMOS)

ፒ.ሲ.ኦ.ኤስ (PCOS)ወይንም በተሻሻለው አጠራር ፔኤምኦኤስ ለድንገተኛ ክብደት መጨመር እና ለወር አበባ መዛባት ዋነኛው እና የመጀመሪያው ምክንያት ተብሎ የሚጠቀስ የጤና እክል ነው።

• እንዴት?  ፡ በዚህ ህመም ጊዜ በሴቶች እንቁልጢ ማለትም በእንቁላል ማምረቻ (Ovary) ውስጥ የወንድ ሆርሞን (Androgen) መጠን በእጅጉ ይጨምራል። ይህ ደግሞ እንቁላል በየወሩ እንዳይመለመል እና እንዳይለቀቅ ስለሚያደርግ የወር አበባ ይዘገያል ወይም ይቀራል።
• ከክብደት መጨመር ጋር ያለው ትስስር፦ PCOS የሰውነትን ኢንሱሊን የመቋቋም አቅም (Insulin Resistance) ይጨምራል። ይህ ማለት ሰውነታችን የሚበላውን ምግብ ወደ ጉልበት መቀየር ሲያቅተው በብዛት ስብ (በተለይ በሆድ አካባቢ) አድርጎ ያከማቸዋል።ይህም የስውብነታችንን ክብደት እንዲጨምር ያደርገዋል።
• ሌሎች ምልክቶች፦ በፊት ወይም በደረት ላይ ከመጠን በላይ ፀጉር መብቀል፣ የፊት ብጉር (Acne) ፣ ለመጸነስ መቸገር፣ እና የራስ ፀጉር መሳሳት ናቸው።

2. የታይሮይድ ዕጢ ስራ መቀነስ (Hypothyroidism)

የታይሮይድ ዕጢ በአንገታችን ስር የሚገኝ ሲሆን፣ አጠቃላይ የሰውነታችንን የጉልበት እና የክብደት ሁኔታ የሚቆጣጠር ሆርሞን ያመነጫል።

•  ምን ይከሰታል? ታይሮይድ ዕጢ በቂ ሆርሞን ማምረት ሲያቅተው የሰውነት መስተጋብር (Metabolism) በጣም ይዘገያል ወይንም ይንቀራፈፋል ። ይህ ሲሆን የሰውነት ክብደት በከፍተኛ ሁኔታ ይጨምራል።
• ከወር አበባ ጋር ያለው ትስስር፦ የታይሮይድ ሆርሞን ማነስ እንቁልጢ (እንቁላል ማምረቻው) ስራውን በአግባቡ እንዳይሰራ ስለሚያደርግ የወር አበባ በጣም እንዲበዛ፣ እንዲቀንስ ወይም እንዲዛባ ወይንም እንዲቀር ያደርጋል።
• የዚህ ሁኔታ ሌሎች ምልክቶች፦ ከፍተኛ የድካም ስሜት፣ድባቴ፤ የቅዝቃዜ ስሜት መቋቋም አለመቻል፣ የቆዳ መድረቅ ፣የጸጉር መሰባበር እና የሆድ ድርቀት።

3. የኮርቲሶል ሆርሞን መጨመር (Cushing's Syndrome)

ይህ በሽታ የሚከሰተው በሰውነታችን ውስጥ የኮርቲሶል (የጭንቀት ሆርሞን) መጠን በጣም ከፍተኛ በሚሆንበት ጊዜ ነው።

• ምን ይከሰታል? ከፍተኛ የኮርቲሶል መጠን ስብ በከፍተኛ ሁኔታ እንዲከማች ያደርጋል፤ በተለይም በሆድ፣ በጀርባ እና በፊት (Moon face) አካባቢ።
•  ከወር አበባ ጋር ያለው ትስስር፦ ከፍተኛ ኮርቲሶል የወር አበባን የሚቆጣጠሩትን የጭንቅላት ክፍሎች (Hypothalamus) ስራ ስለሚያስተጓጉል የወር አበባ ሙሉ በሙሉ ሊጠፋ ወይም ሊዛባ ይችላል።
•  ሌሎች ምልክቶች፦ በሆድ ወይም በጭን ላይ የሚታዩ ሐምራዊ መስመሮች (Stretch marks) እና የጡንቻ መዳከም።

4. የቅድመ-ማረጥ ወቅት (Perimenopause)

እድሜዎ ከ40 ዓመት በላይ ከሆነ፣ የክብደት መጨመር እና የወር አበባ መዛባት የማረጥ (Menopause) መቃረብ ምልክት ሊሆን ይችላል። በዚህ ጊዜ የኤስትሮጅን (Estrogen) ሆርሞን መጠን በከፍተኛ ሁኔታ ስለሚዋዥቅ ክብደት እንዲጨምርና የወር አበባ እንዲቆራረጥ ያደርጋል።

5. ተጨማሪ ሊሆኑ የሚችሉ ምክንያቶች (Other Possible Causes)

ሃይፐርፕሮላክቲኒሚያ (Hyperprolactinemia)፦ ይህ ማለት በጭንቅላታችን ውስጥ የሚገኘው ፒቱታሪ እጢ (Pituitary gland) ፕሮላክቲን የተባለውን የወተት ሆርሞን ከመጠን በላይ ማምረት ሲጀምር ነው። ይህ ሆርሞን ሲጨምር የወር አበባ ሙሉ በሙሉ ሊጠፋ፣ የሰውነት ክብደት ሊጨምር እና አልፎ አልፎ ያለ እርግዝና ከጡት ወተት ሊወጣ ይችላል።

 የወሊድ መከላከያ መድኃኒቶችን ማቆም፦ የሆርሞን የወሊድ መከላከያዎችን (ክኒን፣ መርፌ ወይም ኢምፕላንት) ከተጠቀሙ በኋላ ሲያቆሙ፣ ሰውነት ወደ ተፈጥሯዊ የሆርሞን ስርዓቱ ለመመለስ ጥቂት ወራት ሊፈጅበት ይችላል። በዚህ የሽግግር ወቅት የወር አበባ መዛባት እና የክብደት መጨመር ሊከሰት ይችላል።

ከፍተኛ የአእምሮ ጭንቀት (Hypothalamic Amenorrhea)፦ ከባድ የህይወት ውጥረት ወይም ጭንቀት በሚኖርበት ጊዜ ጭንቅላታችን የወር አበባን የሚያዙ ሆርሞኖችን ማምረት ያቆማል። ይህ ሁኔታ ከጭንቀት ሆርሞን (Cortisol) መጨመር ጋር ተዳምሮ የሆድ አካባቢ ውፍረትን ያመጣል።

ይህ ሁኔታ ካልታከመ ሊያስከትላቸው የሚችሉ የረጅም ጊዜ ጉዳቶች

የወር አበባ መዛባት እና ድንገተኛ ክብደት መጨመር የሆርሞን መዛባት ምልክት በመሆናቸው፣ ችላ ተብለው ሳይታከሙ ከቆዩ ለሚከተሉት ተጨማሪ የጤና እክሎች ሊዳርጉ ይችላሉ፦

• የመጸነስ ችግር (Infertility)፦ በተለይ በPCOS ምክንያት እንቁላል በየወሩ በአግባቡ ካልተመረተ የመርገዝ እድልን ሊያዘገይ ይችላል።
• የስኳር በሽታ (Type 2 Diabetes)፦ የኢንሱሊን መቋቋም (Insulin resistance) እየባሰ ሲሄድ ወደ ስኳር በሽታ ሊቀየር ይችላል።
•  የማህፀን ግድግዳ ውፍረት (Endometrial Hyperplasia)፦ የወር አበባ ለረጅም ጊዜ ሳይመጣ ሲቀር የማህፀን ውስጥ ግድግዳ እየወፈረ ስለሚሄድ ለሌሎች በሽታዎች ተጋላጭነትን ይጨምራል።

ምን አይነት የህክምና ምርመራዎች ያስፈልጋሉ?

ወደ ህክምና ተቋም በሚሄዱበት ጊዜ ሐኪሞች ትክክለኛውን ምክንያት ለማወቅ የሚከተሉትን ምርመራዎች ሊያዙ ይችላሉ፦

•  የሆርሞን ምርመራ (Hormone Panel): የቲ.ኤስ.ኤች (TSH ለታይሮይድ)፣ የኤፍ.ኤስ.ኤች (FSH)፣ የኤል.ኤች (LH) እና ቴስቶስትሮን (Testosterone) መጠንን ለማየት።
• *የእርግዝና ምርመራ: እርግዝና የመጀመሪያው የክብደት መጨመር እና የወር አበባ መቅረት ምክንያት ስለሆነ መጀመሪያ መረጋገጥ አለበት።
• የአልትራሳውንድ (Ultrasound) ምርመራ: በእንቁላል ማምረቻ (Ovaries) ላይ የፊኛ (Cysts) መኖር አለመኖሩን ወይም የፒ.ሲ.ኦ.ኤስ (PCOS) ምልክትን ለማየት።
• የስኳር እና የኮሌስትሮል ምርመራ: የኢንሱሊን መቋቋም (Insulin resistance) መኖሩን ለማወቅ።

ወደ ሕክምና ከመሄድዎ በፊት ማዘጋጀት ያለብዎት መረጃዎች

ሐኪምዎ ትክክለኛውን ምርመራ በቀላሉ እንዲያገኝ የሚከተሉትን መረጃዎች አስቀድመው በማስታወሻ መያዝ ይረዳዎታል፦

• የወር አበባ የቀን መቁጠሪያ፦ የወር አበባዎ ለመጨረሻ ጊዜ መቼ እንደመጣ፣ የመጣበት ቀን ምን ያህል እንደራቀ እና የፈሰሰው የደም መጠን (በጣም የበዛ ወይም የቀነሰ) መሆኑን ይመዝግቡ።
• የክብደት ለውጥ ፍጥነት፦ ለምሳሌ "በአንድ ወር ውስጥ 5 ኪሎ ጨመርኩ" ወይም "በሁለት ሳምንት ውስጥ 3 ኪሎ" በማለት መጠኑን እና የፈጀበትን ጊዜ ማወቅ።
•  የምግብ እና ስፖርት ለውጥ፦ በቅርብ ጊዜ የአመጋገብ ባህሪዎ ሳይቀየር ክብደትዎ እንደጨመረ ለሐኪሙ ማስረዳት።

የቤት ውስጥ እንክብካቤ እና መፍትሄዎች

ሐኪም ዘንድ ሄደው ትክክለኛውን መድሃኒት ከመጀመርዎ ጎን ለጎን የሚከተሉትን ማድረግ ሆርሞንን ለማስተካከል ይረዳል፦

 1. ዝቅተኛ ካርቦሃይድሬት (Low Carb) አመጋገብ፦ እንደ ስኳር፣ ነጭ ዳቦ እና ፓስታ ያሉ ምግቦችን በመቀነስ በፋይበር እና በፕሮቲን የበለፀጉ ምግቦችን መመገብ የኢንሱሊን መጠንን ያስተካክላል።

2. የአካል ብቃት እንቅስቃሴ በመደበኛነት መስራት፦ በሳምንት ቢያንስ 3-4 ቀን የሰውነት እንቅስቃሴ ማድረግ ክብደትን ለመቀነስ ብቻ ሳይሆን የሆርሞን መዛባትን ለማስተካከል ይረዳል።

3. እንቅልፍ እና ጭንቀትን መቆጣጠር፦ ጭንቀት የኮርቲሶል ሆርሞንን ስለሚጨምር በቂ እንቅልፍ ማግኘት እና መዝናናት ይመከራል።

4. በቫይታሚን ዲ (Vitamin D) የበለፀጉ ምግቦች መመገብ፦ የቫይታሚን ዲ ማነስ ከPCOS እና ከታይሮይድ ችግሮች ጋር የተያያዘ ስለሆነ፣ ጠዋት ጠዋት ለፀሐይ ብርሃን መጋለጥ ወይም የቫይታሚን ዲ ምግቦችን (እንደ እንቁላል አስኳል፣ አሳ) መመገብ።

5. በቂ እንቅልፍ ማግኘት፦ በየቀኑ በተመሳሳይ ሰዓት መተኛት እና መነሳት የሆርሞን ዑደትን (Circadian Rhythm) ያስተካክላል።

6.  የክብደት ማንሳት ልምምድ ማድረግ (Strength Training)፦ ከቀላል የሩጫ ስፖርቶች በተጨማሪ፣ ክብደት ማንሳት ወይም የጡንቻ ስፖርቶችን ማዘውተር የሰውነትን ኢንሱሊን የመጠቀም አቅም በከፍተኛ ሁኔታ ያሻሽላል።