በቤተ-ሙከራ የሚደረግ የፅንስ ማዳቀል (IVF) ምንድነው?

በቤተ-ሙከራ የሚደረግ የፅንስ ማዳቀል (IVF) ምንድነው? 

IVF ማለት የሴቷ የፅንስ እንቁላል (Egg) እና የወንዱ ዘር (Sperm) ከሰውነት ውጭ በሆነ የላቦራቶሪ/የቤተ-ሙከራ ዕቃ ውስጥ እንዲዋሃዱና እንዲዳቀሉ የማድረግ የሕክምና ሂደት ነው። እንቁላሉ እና የወንዱ ዘር ከተዳቀሉ በኋላ የሚፈጠረው ፅንስ (Embryo) ለጥቂት ቀናት በላቦራቶሪ ውስጥ እንዲያድግ ከተደረገ በኋላ ወደ እናቲቱ ማህፀን ይዛወራል።

 ጥንዶች ወደ IVF  ሕክምና ለመጠቀም ማሰብ የሚገባቸው በሴቷ ዕድሜ፣ ልጅ ለመውለድ በሞከሩበት የጊዜ ቆይታ እና በተረጋገጡ የሕክምና ምክንያቶች ላይ ተመስርተው ነው።

የዕድሜ እና የጊዜ ቆይታ ሁኔታ

• ከ35 ዓመት በታች፦ ምንም ዓይነት የመከላከያ ዘዴ ሳይጠቀሙ ለ1 ዓመት ያህል መደበኛ የግብረ-ሥጋ ግንኙነት እያደረጉ ማርገዝ ካልተቻለ።
• ከ35 እስከ 39 ዓመት፦ ለ6 ወራት ያህል ተሞክሮ እርግዝና ካልተፈጠረ (በዚህ ዕድሜ የእንቁላል ጥራት እና መጠን መቀነስ ስለሚጀምር)።
• ዕድሜ 40 እና ከዚያ በላይ፦ እርግዝና ካልተፈጠረ ጊዜ ሳይባክን ወዲያውኑ ከሐኪም ጋር መመካከር ይገባል።

የተረጋገጡ የሕክምና ምክንያቶች ሲኖሩ

• የማህፀን ቱቦ ችግር፦ የማህፀን ቱቦዎች መደፈናቸው፣ መጎዳታቸው ወይም በሕክምና መወገዳቸው ሲረጋገጥ።
• የወንዶች የመካንነት ችግር፦ የወንድ ዘር (ስፐርም) ቁጥር በጣም ዝቅተኛ ሲሆን፣ የእንቅስቃሴ ድካም ሲኖር ወይም የቱቦ መዘጋት ሲያጋጥም።
• ቀደሞ ሕክምናዎች ካልተሳኩ፦ እንደ እንቁላል ማበዣ መድኃኒቶች ወይም ቀለል ያሉ የመራቦት ሕክምናዎች (IUI) ተሞክረው ውጤት ካልተገኘባቸው።
• ተደጋጋሚ የፅንስ ማቋረጥ፦ በተደጋጋሚ ጊዜ እርግዝና ተፈጥሮ የሚቋረጥባቸው (የሚወርድባቸው) ከሆነ።
• የዘር ውርስ በሽታዎች ስጋት፦ በቤተሰብ ውስጥ የሚተላለፉ ከባድ በሽታዎችን ወደ ልጅ እንዳያልፉ ፅንሱ ወደ ማህፀን ከመግባቱ በፊት የጂን ምርመራ ማድረግ ሲያስፈልግ።
• የካንሰር ወይም የጨረር ሕክምና ከመጀመሩ በፊት፦ የመውለድ አቅምን ቆጥቦ ለማቆየት እንቁላል ወይም ፅንስ ማቀዝቀዝ ሲያስፈልግ።

የ-IVF ህክምና ደረጃዎች

1. የእንቁላል ከረጢቶችን ማነቃቃት (Ovarian Stimulation)፦ ሴቷ በአንድ ዑደት ውስጥ በርካታ የበሰሉ እንቁላሎችን እንድታመርት ለ8 እስከ 14 ቀናት የሚወሰዱ የሆርሞን መድኃኒቶች ይሰጧታል።

2. እንቁላል መሰብሰብ (Egg Retrieval)፦ እንቁላሎቹ በሚገባ ሲበስሉ ሐኪሙ የአልትራሳውንድ መመሪያን እና ቀለል ያለ ማደንዘዣን በመጠቀም በጥንቃቄ ከሴቷ አካል ይሰበስባቸዋል።

3. በቤተ-ሙከራ ማዳቀል (Fertilization)፦ የተሰበሰቡት እንቁላሎች ከወንዱ ዘር  ጋር በቤተ-ሙከራ ውስጥ እንዲዋሃዱ ይደረጋል።

4. ፅንስ ማሳደግ (Embryo Culture)፦ የተዳቀሉት እንቁላሎች በቤተ-ሙከራ ማደጊያ (incubator) ውስጥ ለ3 እስከ 5 ቀናት ያድጋሉ።

5. ፅንስ ወደ ማህፀን ማዛወር (Embryo Transfer)፦ ጤናማው ፅንስ ተመርጦ በቀጭን ቱቦ  አማካኝነት ወደ ሴቷ ማህፀን ይገባል።

የ-IVF ህክምና የጊዜ ቆይታ

አንድ የ-IVF ዑደት ከማነቃቃት እስከ ፅንስ ማዛወር ድረስ ከ 2 እስከ 3 ሳምንታት ያህል ይወስዳል።

ነገር ግን ከሕክምናው በፊት የሚደረጉ የመጀመሪያ ደረጃ ምርመራዎችን፣ የዝግጅት ጊዜን እና ፅንሱ ከተዛወረ በኋላ የሚደረገውን የ10 እስከ 14 ቀናት የእርግዝና ምርመራ ጥበቃ ጨምሮ ሙሉ ሂደቱ በአጠቃላይ ከ 4 እስከ 6 ሳምንታት ይወስዳል።

የ-IVF ህክምና ህመም አለው?

የ-IVF ህክምና በአብዛኛው ከፍተኛ ህመም የሚባል የለውም፤ ነገር ግን በሂደቱ ወቅት አንዳንድ አነስተኛ ምቾት ማጣቶች ያጋጥማሉ፦

• በሆርሞን መርፌዎች ወቅት፦ በሆድ አካባቢ የክብደት ስሜት፣ እብጠት ወይም የመርፌ ቦታዎች ላይ ትንሽ ህመም ሊኖር ይችላል።
• እንቁላል በሚሰበሰብበት ጊዜ፦ ሂደቱ የሚከናወነው በማደንዘዣ ስር ስለሆነ በሂደቱ ወቅት ምንም አይነት ህመም አይሰማም። ከሂደቱ በኋላ ግን አነስተኛ የማህፀን ቁርጠት ሊኖር ይችላል።
• ፅንስ በሚዛወርበት ጊዜ፦ ሂደቱ ሙሉ በሙሉ ህመም የሌለው ሲሆን፣ የተለመደ የማህፀን ጫፍ ምርመራ (Pap smear) እንደማድረግ ያለ አነስተኛ የግፊት ስሜት ብቻ ይኖረዋል።

ከIVF በፊት የሚደረጉ ምርመራዎች

• የእንቁላል አቅም ምርመራ (Ovarian Reserve Testing)፦ የኤኤምኤች (AMH) እና የኤፍኤስኤች (FSH) የሆርሞን መጠንን መመርመር እና በአልትራሳውንድ የእንቁላል ከረጢቶችን ብዛት ማየት።
• የወንድ ዘር  ምርመራ (Semen Analysis)፦ የስፐርም ቁጥርን፣ እንቅስቃሴን እና ቅርፅን መገምገም።
• የማህፀን ህዋስ ምርመራ (Uterine Cavity Evaluation)፦ በማህፀን አልትራሳውንድ ወይም በኤችኤስጂ (HSG) ምርመራ የማህፀን ውስጠኛ ግድግዳ ለፅንስ ተስማሚ መሆኑን ማረጋገጥ።
• የተላላፊ በሽታዎች ምርመራ (Infectious Disease Screening)፦ ለኤችአይቪ (HIV)፣ ለሄፓታይቲስ B እና C እንዲሁም ለሌሎች ተላላፊ በሽታዎች የደም ምርመራ ማድረግ።

በIVF ወቅት የሚወሰዱ መድኃኒቶች

• የእንቁላል ማበዣ መርፌዎች (FSH/LH)፦ ኦቫሪ በርካታ እንቁላሎችን በአንድ ጊዜ እንዲያመርት የሚያነቃቁ የሆርሞን መድኃኒቶች።
• የኦቭዩሽን መቆጣጠሪያ መድኃኒቶች (GnRH Agonists/Antagonists)፦ እንቁላሎቹ ሳይበስሉ በራሳቸው ጊዜ እንዳይለቀቁ የሚያግዱ መድኃኒቶች።
• የመጨረሻ ማብሰያ መርፌ (Trigger Shot)፦ እንቁላሎቹ ከመሰብሰቡ በፊት ሙሉ በሙሉ እንዲበስሉ የሚያደርግ የመጨረሻ መርፌ (hCG ወይም Lupron)።
• የፕሮጄስትሮን ድጋፍ (Progesterone)፦ ፅንሱ ማህፀን ውስጥ እንዲጣበቅ የማህፀን ግድግዳን የሚያዘጋጅ መድኃኒት (ከእንቁላል ስብሰባ በኋላ የሚወሰድ)።

እንቁላል እንዴት ይሰበሰባል?

• ማደንዘዣ መስጠት፦ ምንም ዓይነት ሕመም እንዳይሰማ ቀለል ያለ ማደንዘዣ (sedation) ይሰጣል።
• በመርፌ መሰብሰብ፦ ሐኪሙ የአልትራሳውንድ ምስል እየተመለከተ ቀጭን መርፌ በሴት ብልት በኩል ወደ ኦቫሪ ያስገባል።
• ፈሳሹን መሳብ፦ በመርፌው አማካኝነት እንቁላሎቹን የያዘው ፈሳሽ በጥንቃቄ ተስቦ ይወጣል።
• የጊዜ ቆይታ፦ መላው የፅንስ ስብሰባ ሂደት በአጠቃላይ ከ15 እስከ 30 ደቂቃዎች ይወስዳል።

እንቁላል እና ስፐርም እንዴት ይዋሃዳሉ?

• መደበኛ ማዳቀል (Conventional Insemination)፦ የተሰበሰበው እንቁላል እና በሺዎች የሚቆጠሩ ጤናማ ስፐርሞች በቤተ-ሙከራ ሳህን ውስጥ አብረው እንዲቆዩ ይደረጋል፤ ስፐርሙ በራሱ መንገድ ወደ እንቁላሉ ገብቶ ያዳቅላል።
• ቀጥታ ስፐርምን መውጋት (ICSI)፦ የስፐርም ቁጥር ወይም እንቅስቃሴ ዝቅተኛ በሆነበት ጊዜ፣ አንድ ጤናማ ስፐርም በጥቃቅን መርፌ አማካኝነት በቀጥታ ወደ አንድ እንቁላል ውስጥ ይወጋል።

የ IVF ስኬታማነት መጠን እና የሚያጋጥሙ ተደራሽ ፈተናዎች

የ IVF ስኬት በዋነኝነት በሴቷ እድሜ፣ በመካንነቱ መንስኤ እና በሕክምና ማዕከሉ ጥራት ላይ ይደገፋል። ወጣት ሴቶች ላይ የስኬት መጠኑ ከፍተኛ ሲሆን፣ የእድሜ መጨመር ግን የስኬት እድሉን ሊቀንሰው ይችላል።

ትኩረት የሚሹ ነገሮች፦

• የፋይናንስ ወጪ፦ ሕክምናው ከፍተኛ ወጪ የሚጠይቅ ነው።
• ሥነ-ልቦናዊ ጫና፦ ሂደቱ ከፍተኛ ትዕግስትን እና የሥነ-ልቦና ዝግጅትን ይጠይቃል።
• የጎንዮሽ ጉዳቶች፦ የሆርሞን መድኃኒቶች የሚፈጥሯቸው ቀላል የሰውነት ለውጦች ሊኖሩ ይችላሉ።