Koolestirolii Olka'aa

                            Koolestroolii olka’aa

Kolestrooliin olka’aan (hypercholesterolemia) haala dhiiga keessatti lipiidota waxy, cooma fakkaatu garmalee baay’achuun kan ibsamu yoo ta’u, kunis adda durummaan lipoprotein liipidii rukkina gadibu’aa qabu  (LDL ykn kolestroolii "hamaa") fi tiraayigiliisaayidii baay'ee ta'een kan oofu yoo ta'u, kunis arteriiwwan keessatti pilaakiin akka walitti qabamu taasisuu danda'a 

         olka’iinsa koolestroolii maaltu fida?

Kolestrooliin akka olka’uuf wantootni hedduun gumaachuu danda’u.

Qabxiilee akkaataa jireenyaa:-

• Nyaata cooma guutuu ykn trans fats baay’ee qabu nyaachuu
• Furdina garmalee qabaachuu ykn furdina garmalee qabaachuu
• Sochii qaamaa gochuu dhabuu
• Tamboo xuuxuu
• Alkoolii garmalee dhuguu

Haala yaalaa

Kolestrooliin olka’aan sababa:

• Dhibee sukkaaraa
• Taayirooyidii sochii hin qabne (haayipotaayirooyidii) .
• Dhukkuba tiruu
• Dhukkuboota kalee murtaa’an
• Haala hormoonii ykn meetaabolii tokko tokko

Bal’inaan, dhibee lipideemiyaan, paaraameetota lipidii tokkoo fi isaa ol keessatti wantoota hin baramne kan dabalatudha:

• LDL-C olka’uu
• Tiraayigiliisaayidii olka’uu
• Kolestroolii waliigalaa olka’uu
• Kolestroolii liipoo pirootiinii dhangala’aa xiqqaa (HDL-C) .
• Koolestroolii HDL hin taane olka’uu

    Mallattoolee(symptoms)

Koolestrooliin baay’achuun ofuma isaatiin mallattoo jalqabaa ykn ifa ta’e hin qabu.Mallattoon kun booda kan mul’atu yeroo dhiphinni arteriin cimaan haalawwan akka:-

• Dhukkuba ujummoo dhiigaa onnee : Dhukkubbii garaa (angina), dadhabbiin, ykn hafuura kutuu.
• Dhukkuba onnee: Dhukkubbiin garaa akka tasaa nama caccabsu, garaan namaa mar’achuu ykn dhiibbaa.
• Strookii: Akka tasaa namatti dhaga’amuu, burjaaja’uu ykn madaallii dhabuu.
• Haala hidda-dhalootaa cimaa : Kuufama gogaa coomaa mul’atu kan xanthomas jedhamu (kolestroolii maatii keessatti kan walqabatu)

                            Qorannoo dhukkuba(Diagnosis)

Qormaanni maal akka madaalu

• Kolestroolii waliigalaa (Ol’aanaan akka waliigalaatti >240 mg/dL; kan gaariin 200 mg/dL gadi ta’a).

• LDL (kolestroolii "hamaa") (Plaak akka walitti qabamu taasisa; yeroo baay'ee kan gaariin <100 mg/dL dha).

• HDL (kolestroolii "gaarii") (Kolestroolii biroo balleessuuf gargaara; olka'uun gaariidha, fkn, ≥40–50 mg/dL).

• Triglycerides (Gosa cooma dhiigaa kan biraa anniisaaf oolu; kan gaariin <150 mg/dL) . 

• PaanaaliiLipidii Qorannoo dhiigaa salphaa yeroo baay’ee sooma sa’aatii 9 hanga 12 booda fudhatamuun adda baafama.
• Safartuuwwan: Kolestroolii waliigalaa, LDL (hamaa), HDL (gaarii), fi tiraayigiliisaayidii ni madaala.
• Sagantaa Qorannoo: Ga’eessota fayyaa ta’aniif waggaa 20 irraa eegalee waggaa 4 hanga 6tti al tokko, ykn namoota dhuunfaa balaa onnee fi ujummoolee dhiigaa qabaniif yeroo baay’ee ni gorfama .   .

Gosoota kolestroolii LDL beekamoo

Ga’eessotaaf, kolestrooliin LDL yeroo baay’ee tilmaamaan akka armaan gadiitti ibsama:

Kolestroolii LDL         Ibsa waliigalaa

100 mg/dL                 gadi Namoota baay’eedhaaf kan barbaadamu

100–129 mg/dL         Yeroo gaarii ta’etti dhihoo

130–159 mg/dL          Daangaa olka’aa

160–189 mg/dL         Ol’aanaa

190 mg/dL fi isaa ol   Baay’ee ol’aanaa 

                 Wal'aansa(Treatment)

1,Koolestrooliin olka’aan akkamitti yaala?

Wal’aansi hamma kolestroolii  fi carraa waliigalaa dhukkuba onnee fi dhiigni sammuu keessatti dhangala’uu kee irratti hundaa’a

1. Nyaata fayya qabeessa nyaachuu. 

 Nyaata fayya qabeessa kanneen akka:-

• Kuduraa fi muduraa
• Midhaan guutuu
• baaqelaa fi qamadii
• Muuzaa fi sanyii
• Qurxummii
• Maddoota pirootiinii qamadii hin qabne
• Nyaata faayibara bulbulamaan badhaadhe kan akka Aajaa fi Baaqelaa 

Nyaatota kanneen armaan gadii daangessun:-

• Foon coomaa fi qophaa’e
• Dhadhaa fi qamadii
• Nyaata cooma guutuu baay’ee qabu
• Copha tiraansii
• Nyaata fooliin isaa jijjiiramee fi baay’ee qophaa’e
• Nyaataa fi dhugaatii sukkaara garmalee qabu

2. Yeroo hunda sochii qaamaa gochuu

Torbanitti naannoo daqiiqaa 150 sochii qaamaa giddu galeessaa gochuuf kaayyeffadhu, kanneen akka:

• Deemsa ariifataa
• Marsuu
• Daakuu
• Shubbisa 

3. Ulfaatina qaamaa fayya qabeessa ta'e qabaachuu

4. Tamboo xuuxuu dhiisuu

Tamboo xuuxuun ujummoo dhiigaa kan miidhu yoo ta’u, carraa dhukkuba onnee fi dhiigni sammuu keessatti dhangala’uu baay’ee dabala.

5. Alkoolii daangeessuu

Alkooliin garmalee dhuguun tiraayigiliisaayidii dabaluu fi rakkoolee fayyaa biroof gumaachuu danda’a.

Qorichoota kolestroolii (medication)

Qorichoota: Yeroo jijjiiramni akkaataa jireenyaa gahaa hin taane, hakiimonni qoricha LDL ykn tiraayigiliisaayidii gadi buusuuf ajajuu       

Qorichootni baay’inaan ajajaman kanneen akka:

• Atorvastatin jedhamu
• Roosuvastatin jedhamu
• Simvastatin jedhamuun beekama
• Pravastatin jedhamu 

   Ittisa (prevention)

• Nyaata madaalawaa kuduraalee, fuduraalee, midhaan guutuu fi cooma fayya qabeessa ta’een badhaadhe nyaachuu, nyaata baay’ee qophaa’e irraa fagaachuu.

• Sochii qaamaa guyyaa guyyaan ykn yoo xiqqaate daqiiqaa 30 sochii qaamaa idilee gochuudhaan ulfaatina qaamaa giddu galeessa ta’e qabaachuu.

•Tamboo fayyadamuu irraa fagaachuu fi dhugaatii alkoolii daangeessuu.

•Sakatta’iinsa piroofaayilii lipidii idilee ogeessa fayyaa waliin saganteessuu, keessumaa yoo seenaa maatii kolestroolii olka’aa qabaatte