strookii

                       Strokiii (stroke)

Strokiin dhukkuba dhiigni sammuu keessatti dhangala’uu ykn dhiigni gara kutaa sammuutti yaa’u addaan cite ykn ujummoon dhiigaa sammuu keessa jiru dho’ee dhiigni akka dhangala’u gochuudha 

Istirookiin dandeettii namni tokko dubbachuu, socho’uu, arguu, liqimsuu, yaaduu ykn madaallii eeguu irratti dhiibbaa uumuu danda’a. Wal’aansi dafee lubbuu namaa baraaruu fi qaama miidhamummaa yeroo dheeraa hir’isuu danda’a.

        Strokii maaltu fidaaa?(causes of stroke) 

Sababni bu’uuraa gosa strokii irratti kan hundaa’u yoo ta’u, sababoota balaa gurguddoon kan akka:

• Dhiibbaa Dhiigaa (Hypertension): Sababa ujummoo dhiigaa miidhamuu fi ciccituu isa guddaadha.

• Dhibee Atherosclerosis: Ujummoolee dhiigaa keessatti cooma baay’ee kan ujummoolee dhiigaa dhiphisu ykn ujummoo dhiigaa uumuu.

• Haala Onnee: Haalli akka atrial fibrillation (irregular heart rhythm) clots gara sammuutti imalu uumuu danda’a.

• Wantoota Balaa Fooyya’uu Danda’an: Tamboo xuuxuu, alkoolii baay’ee fayyadamuu, dhukkuba sukkaaraa, kolestroolii baay’ee, sochii qaamaa gochuu dhabuu fi furdina garmalee.

• Qabxiilee Balaa Hin Fooyya’amne: Umurii ol’aanaa (55 fi isaa ol), seenaa maatii, fi jeneetikii 

         mallattoolee strokiii (symptoms of stroke)

Mallattoon dhiigni sammuu keessatti dhangala’uu akka tasaa mul’ata. Malli FAST ykn BE FAST mallattoo akeekkachiisaa arguuf bal’inaan itti fayyadama

• F — Fuula gadi bu’uu: Fuulli gama tokko ni kufa ykn ni dadhaba; kolfa wal hin qixxaanne.

• A — Harka dadhabuu: Harka tokko keessatti dadhabuu ykn dadhabuu; harki tokko yeroo ol ka’u gara gadiitti ni dhangala’a.

• S — Rakkoo dubbii: Dubbachuu dadhabuu, dubbachuuf rakkachuu ykn dubbii hubachuuf rakkachuu.

• T — Yeroo tajaajila hatattamaa bilbiltan: Yeroo mallattoon dhukkubaa itti jalqabe hubadhaatii hatattamaan kunuunsa hatattamaa barbaadaa.

• B & E (Balance & Eyes): Madaallii, qindoomina, ykn garaa kaasaa tasa dhabuu, jijjiirama mul’ata tasa ykn ija tokko ykn lamaan keessatti mul’ata dachaa cinatti.

• Mallattoolee biroo: Dhukkubbii mataa tasa, cimaa "thunderclap" (dhiigni sammuu keessatti dhangala'u keessatti kan mul'atu), yeroo tokko tokko garaa kaasaa ykn burjaajii wajjin kan dhufu 

Gosoota strokii (types of stroke)

A,Iskeemiiki strokii(ischemic stroke)

 gosa strokii coomni ujummoo dhiigaa keessati kuufamuun yeroo ujummoo dhiigaa cufuun seeliin akka du’u godha.

B. Dhiigni sammuu keessatti dhiiguu  (Hemorrhagic stroke).

Gosa strokii ujummoon dhiigaa kutaa sammuu sooru tarsa’uun dhiigni sammuu keesa faca’uun umammuudha. Haali kun dhiibban sammuu akka dabalu gochuun narvii namaa irratti dhiibaa uumuun kutaan faallan akka sochii dadhabu godha.

C. Weerara iskeemii yeroo darbaa (TIA) .

Yeroodhaaf kan ta’u Kutaan sammuu tokko yeroo miidhame, qaama murtaa’e irratti rakkoon uumamuu  kan ischemia irraa kan ka’e kan dhiigni sammuu gahuu dhabuu irraa kan ka’e tishuun sammuu miidhamuu ykn du’uu.

Qorannoo(Diagnosis)

Gosa strokii sirrii ta’e murteessuuf madaalliin yaalaa saffisaa murteessaadha

Suuraa Sammuu: Wal’aansi lamaan isaanii faallaa waan ta’eef, CT (scan) ykn MRI battalumatti dhiigni sammuu keessatti dhangala’uu ischemic (ujummoon dhiigaa cufamuu) ykn hemorrhagic (dhiiguu) ta’uu isaa adda baasuuf 

Qormaata Ujummoolee fi Onnee: Altiraasaawundii karootidii, anjiyoogiraamii sammuu, ekookaardiyoogiraamii, fi qorannoo dhiigaa dalagaa dhiigaa fi madda onnee kan akka fibrileeshinii onnee sakatta’uuf 

Wal'aansa(Treatment)

Wal’aansi strokii (ischemic ykn hemorrhagic) ta’uu isaa irratti cimsee hundaa’a

Wal’aansa Iskemiik Strokii:

• Yaala thrombolytic: Qoricha hidda dhiigaa keessaa "clot-busting" (kan akka alteplase ykn tenecteplase) saffisaan kennamu-yoo gaarii ta'e mallattoon dhukkubaa erga jalqabee sa'aatii 3 hanga 4.5 keessatti.

• Hojimaata endovascular: Mechanical thrombectomy (catheter-based clot retrieval) qaamaan cufamuu ujummoo dhiigaa gurguddaa balleessuuf 

Wal’aansa Istirookii Dhiigaa:

• Dhiibbaa mataa keessaa fi dhiigaa to’achuu ykn gadi buusu.

• Qorichoota dhiiga qallachuu yoo dhukkubsataan fudhachaa ture duubatti deebisuu. 

• Giddu-galeessa baqaqsanii hodhuu (kan akka baqaqsanii hodhuun ciruu, kooyilii, ykn dhiiga sammuu keessatti gadiname’e dhabamsiisuu) dhiiguu dhaabuu fi dhiita’uu sammuu irraa bilisa taasisuu 

Deebisanii dhaabuu: Dhukkubsattoonni dandeettii sochii qaamaa, hubannoo fi walqunnamtii bade akka deebifatan gargaaruuf yaala qaamaa, hojii fi dubbii yeroo dheeraa

Yeroo yaala fi niwurooloojikaalaan mijatutti deebisanii dhaabuu ogummaa hedduu jalqabuu.

• Fiiziyooteraapii fayyina sochii qaamaa, madaallii fi sochii qaamaa.
• Wal’aansa hojii sochiiwwan jireenya guyyaa guyyaa.
• Yaala dubbii fi afaanii aphasia, dysarthria, fi rakkina liqimsuu.
• Deeggarsa soorataa fi ittisa hawwii.

• Deeggarsa xiinsammuu fi qorannoo dhiphina sammuu dhiigni sammuu keessatti dhangala’uu boodaa.
• Barnoota kunuunsitootaa, gargaarsa sochii, fi karoora gadhiifamuu dhuunfaa. 

Ittisa (prevention)

Ittisa sadarkaa fayyaa dhuunfaa fi hawaasaatti fooyya’iinsa sababoota balaa irratti xiyyeeffata

• To’annoo Qorichaan : Dhiibbaa dhiigaa, guluukoosii dhiigaa fi kolestroolii qoricha ajajamaniin to’annoo cimaa jala oolchuu
• Jijjiirama Akkaataa Jireenyaa: Tamboo xuuxuu dhiisuu, soodiyemii fi alkoolii hir’isuu, nyaata madaalawaa nyaachuu fi sochii qaamaa yeroo hunda gochuu
• Imaammata Fayyaa Hawaasaa: WHOn faalama qilleensa naannoo hir’isuu fi imaammata tamboo fi nyaata soodiyemii baay’ee qabu to’atu hojiirra oolchuu irratti cimsee ibsa