ቶክሶፕላዝሞሲስ (Toxoplasmosis) ምንድን ነው?

ቶክሶፕላዝሞሲስ (Toxoplasmosis) ምንድን ነው?

ቶክሶፕላዝሞሲስ ቶክሶፕላዝማ ጎንዲ (Toxoplasma gondii) በተባለ ጥገኛ ተሕዋስ አማካኝነት የሚመጣ ኢንፌክሽን ነው። በሽታው የሚተላለፈው ከተበከለ የድመት ዓይነ-ምድር ጋር በሚኖር ንክኪ ወይም የተበከለ ምግብ በመመገብ ነው። የተዳከመ የበሽታ መከላከል አቅም ካለዎት ለሕይወት አስጊ የሆኑ የጤና እክሎች ሊያጋጥሙዎት ይችላሉ። በእርግዝና ወቅት ከተያዙ ደግሞ የፅንስ መቋረጥ ወይም በልጅዎ ላይ የጤና ችግሮችን ሊያስከትል ይችላል። 

ቶክሶፕላዝሞሲስ በተለይ እርጉዝ ከሆኑ ወይም የተዳከመ የበሽታ መከላከል አቅም ካለዎት እጅግ አደገኛ ነው። ተጋላጭነትዎን ለመቀነስ የሚያስችሉ መንገዶች አሉ።

ቶክሶፕላዝሞሲስ በበሽታው ከተበከለ የድመት ዓይነ-ምድር ጋር በመነካካት ወይም በሚገባ ያልበሰለ ሥጋ በመመገብ የሚመጣ ሕመም ነው። ይህ በሽታ የሚከሰተው ቶክሶፕላዝማ ጎንዲ (Toxoplasma gondii) በተባለ ጥገኛ ተሕዋስ (ፓራሳይት) አማካኝነት ነው።

አብዛኛዎቹ ሰዎች መጀመሪያ ላይ በቶክሶፕላዝሞሲስ ሲያዙ ምንም ዓይነት ምልክት አያሳዩም። ሰውነትዎ ተሕዋሱ መኖሩን ሳያውቁት ራሱ ተዋግቶ ያሸንፈዋል። ከ10% እስከ 20% የሚሆኑ ሰዎች በራሳቸው ጊዜ የሚጠፉ መጠነኛ ምልክቶች ይታዩባቸዋል።

ነገር ግን ተሕዋሱ በሰውነትዎ ውስጥ በሽፋን ተጠቅልሎ (እንደ ሲስት/cysts) ሊቆይና ቆየት ብሎ እንደገና ሊቀሰቀስ ይችላል። ይህም የበሽታ መከላከል አቅምዎ የተዳከመ ከሆነ ከባድ የጤና እክሎችን ሊያስከትል ይችላል።

በእርግዝና ወቅት በቶክሶፕላዝሞሲስ ከተያዙ ፅንስ እንዲቋረጥ ወይም በልጅዎ ላይ ከባድ የጤና ችግሮች እንዲከሰቱ ሊያደርግ ይችላል። አንዳንድ ሰዎች የድመት መፀዳጃ ሳጥን ከማጽዳት መቆጠብ ያለባቸውም በዚሁ በቶክሶፕላዝሞሲስ ስጋት ምክንያት ነው።

ዓይነቶች

የቶክሶፕላዝሞሲስ ዓይነቶች የሚከተሉትን ያካትታሉ፦

• የዓይን ቶክሶፕላዝሞሲስ (Ocular toxoplasmosis)፦ የዓይን ቶክሶፕላዝሞሲስ በአንደኛው ወይም በሁለቱም ዓይኖች ውስጥ የሚከሰት የቲ. ጎንዲ (T. gondii) ኢንፌክሽን ነው። ይህ ዓይነቱ በብዛት የሚታየው በቲ. ጎንዲ ኢንፌክሽን ተይዘው በተወለዱ በአፍላ ዕድሜ ወይም በወጣትነት የዕድሜ ክልል ውስጥ ባሉ ሰዎች ላይ ነው።
• እንደገና የሚቀሰቀስ ቶክሶፕላዝሞሲስ (Reactivated toxoplasmosis)፦ የተዳከመ የበሽታ መከላከል አቅም ካለዎት፣ ቀደም ሲል የነበረው የቲ. ጎንዲ ኢንፌክሽን እንደገና ሊቀሰቀስ ይችላል። ኤችአይቪ (HIV)፣ ካንሰር እና የተወሰኑ መድኃኒቶች የበሽታ መከላከል አቅምን ሊያዳክሙ ይችላሉ።
• በውልደት የሚተላለፍ ቶክሶፕላዝሞሲስ (Congenital toxoplasmosis)፦ በውልደት የሚተላለፍ (ከተወለዱ ጀምሮ አብሮ ያለ) ቶክሶፕላዝሞሲስ በእርግዝና ወቅት በእንግዴ ልጅ (placenta) በኩል ወደ ፅንሱ የሚተላለፍ ነው። አንዳንድ ሕፃናት ሲወለዱ ምንም ዓይነት ምልክት ላያሳዩ ይችላሉ፤ ነገር ግን ከጊዜ በኋላ በልጅነት ዕድሜያቸው ምልክቶቹ የመከሰት ዕድላቸው ከፍተኛ ነው።

ምልክቶች እና መንስኤዎች

የቶክሶፕላዝሞሲስ ምልክቶች

የቶክሶፕላዝሞሲስ ምልክቶች እንደ ዓይነቱ ይለያያሉ። አብዛኛዎቹ ሰዎች በመጀመሪያ ሲያዙ ምንም ዓይነት ምልክት አይታይባቸውም። ነገር ግን እንደ ጉንፋን ያሉ ምልክቶች ሊታዩብዎት ይችላሉ፤ ከእነዚህም መካከል፦

• ትኩሳት
• ከፍተኛ የድካም ስሜት
• የጡንቻ ሕመም
• በአንገት ወይም በብብት አካባቢ ሕመም የሌላቸው ያበጡ የሊምፍ እጢዎች
• የጉሮሮ መቁሰል / ሕመም
• የዓይን ሕመም፣ የዕይታ መደብዘዝ ወይም የማየት አቅም ማጣት (አልፎ አልፎ የሚከሰት)

እነዚህ ምልክቶች ብዙውን ጊዜ በጥቂት ሳምንታት ውስጥ በራሳቸው ጊዜ ይጠፋሉ።

ቀደም ሲል የነበረ ኢንፌክሽን እንደገና ከተቀሰቀሰ፣ ምልክቶቹ የሚከተሉትን ሊያካትቱ ይችላሉ፦

• ራስ ምታት
• ግራ መጋባት
• ድንገተኛ መንቀጥቀጥ (Seizures)
• ትኩሳት
• የፊት ክፍል ሽባ መሆን (Facial paralysis)
• የዕይታ ለውጦች
• የመደንዘዝ ስሜት
• የጡንቻ አቅም ማጣት ወይም የእንቅስቃሴ ክህሎቶችን ማጣት (እንደ መራመድ ወይም ዕቃዎችን ማንሳት ያሉ የጡንቻ እንቅስቃሴን የሚጠይቁ ተግባራት)

በውልደት የሚተላለፍ የቶክሶፕላዝሞሲስ ምልክቶች (Congenital toxoplasmosis symptoms)

አንዳንድ በውልደት የሚተላለፉ የቶክሶፕላዝሞሲስ ምልክቶች ሲወለዱ የሚታዩ ሲሆኑ፣ የተወሰኑት ደግሞ ከጊዜ በኋላ በልጅነት ዕድሜ ውስጥ ይከሰታሉ። እነዚህም የሚከተሉትን ሊያካትቱ ይችላሉ፦

• የቆዳ እና የዓይን ቢጫ መሆን (ጃውንድስ / Jaundice)
• የቆዳ ሽፍታ
• የጉበት እና የስፕሊን (ጣፊያ) ማበጥ ወይም መጠን መጨመር (Hepatosplenomegaly)
• የዕይታ ማጣት፣ የዓይን ሕመም ወይም ለብርሃን ስሜታዊ መሆን (Retinochoroiditis)
• በአንጎል ውስጥ የካልሲየም ክምችት መፈጠር
• በአንጎል ውስጥ ፈሳሽ መቋጠር (Hydrocephalus)
• ያልተለመደ አነስተኛ የጭንቅላት መጠን (Microcephaly)
• ድንገተኛ መንቀጥቀጥ (Seizures)
• በእንቅስቃሴ ክህሎት እድገት ላይ የሚታይ መዘግየት
• በመማር እና በመረዳት አቅም ላይ የሚታይ መዘግየት ወይም ልዩነት
• የዓይን ሕመም፣ የዕይታ መደብዘዝ ወይም ሙሉ በሙሉ ማየት አለመቻል (የዓይን ቶክሶፕላዝሞሲስ)

የቶክሶፕላዝሞሲስ መንስኤዎች

ቶክሶፕላዝሞሲስ የሚከሰተው ቲ. ጎንዲ (T. gondii) በተባለው ጥገኛ ተሕዋስ አማካኝነት ነው። ቲ. ጎንዲ በድመት አንጀት ውስጥ ይራባል፤ ከዚያም በዓይነ-ምድሯ ውስጥ ይወጣል። ሰዎች በቶክሶፕላዝሞሲስ የሚያዙት በዓይነ-ምድር የተበከለን ነገር ባለማወቅ ወደ አፋቸው በማስገባት (በመዋጥ) ነው። ይህ ይከሰታል ብሎ ማሰብ ሊከብድ ይችላል፤ ነገር ግን በሚገባ ያልበሰለ ሥጋ ሲመገቡ፣ የድመት መፀዳጃ ሳጥን ሲያጸዱ ወይም የአትክልት/የአፈር ሥራ ሲሰሩ ሊከሰት ይችላል።

ተሕዋሱ በሰውነትዎ ውስጥ የቋጠሮ ሽፋን (ሲስት/cysts) በሚፈጥርበት መንገድ ምክንያት በተለያዩ መንገዶች ሊያሳምምዎ ይችላል። ተሕዋሱ ለመጀመሪያ ጊዜ ወደ ሰውነትዎ ሲገባ፣ በአንዳንድ ሰዎች ላይ የጉንፋን መሰል ምልክቶች ይታያሉ። ነገር ግን በአብዛኛው ሁኔታ፣ የበሽታ መከላከል ሥርዓትዎ ምንም ዓይነት ምልክት ሳያሳይ የመጀመሪያውን ኢንፌክሽን ያስወግደዋል።

የበሽታ መከላከል ሕዋሳትዎ ከተሕዋሱ ጋር በሚዋጉበት ወቅት፣ ቲ. ጎንዲ በሰውነትዎ ውስጥ ትናንሽ ከረጢቶችን (ሲስቶችን) ይፈጥራል። በእነዚህ ከረጢቶች ውስጥ ሳይንቀሳቀስ (እንቅልፍ ላይ እንዳለ / dormant ሆኖ) ለረጅም ጊዜ መኖር ይችላል። ጥናቶች እንደሚያሳዩት እነዚህ ከረጢቶች በየጊዜው ይሰበራሉ፤ ሰውነትዎም ኢንፌክሽኑን ተዋግቶ ያሸንፋል። ልክ እንደ መጀመሪያው ኢንፌክሽን ሁሉ፣ ይህም አብዛኛውን ጊዜ ምንም ዓይነት ምልክት አያስከትልም።

ሆኖም ግን፣ የበሽታ መከላከል አቅምዎ ከተዳከመ እነዚህ የተሰበሩ ከረጢቶች አዲስ የቶክሶፕላዝሞሲስ ሕመም (እንደገና መቀስቀስ / reactivation) ሊያስከትሉ ይችላሉ።

በቶክሶፕላዝሞሲስ እንዴት ይያዛሉ?

አብዛኛውን ጊዜ በቶክሶፕላዝሞሲስ የሚያዙት ጥገኛ ተሕዋሱን በያዘ የድመት ዓይነ-ምድር የተበከለን ነገር በመመገብ ወይም በመዋጥ ነው። የድመት ዓይነ-ምድር አፈርን፣ ውሃን፣ ዕፅዋትን እና የምንመገበውን ምግብ ሊበክል ይችላል።

ከተበከለ ነገር ጋር ከተነካኩ በኋላ ሳያውቁት የቲ. ጎንዲን ተሕዋስ ወደ አፍዎ ሊያስገቡ ይችላሉ። ለምሳሌ፦

• የድመት መፀዳጃ ሳጥን ሲያጸዱ
• ድመቶች በሚኖሩበት አካባቢ አፈር ሲቆፍሩ ወይም የጓሮ ሥራ ሲሰሩ
• ያልፈላ ወይም ያልታከመ/ያልተጣራ ውሃ ሲጠጡ
• ያልታጠቡ አትክልትና ፍራፍሬዎችን ሲመገቡ
• በሚገባ ያልበሰለ ወይም በአግባቡ ፍሪጅ ውስጥ ያልተቀመጠ ሥጋ ሲመገቡ

አጋላጭ ሁኔታዎች

ቶክሶፕላዝሞሲስ በተለይ እርጉዝ ከሆኑ ወይም የተዳከመ የበሽታ መከላከል አቅም ካለዎት እጅግ አደገኛ ነው። ምንም እንኳን ቲ. ጎንዲ በድመቶች ውስጥ የሚራባ ቢሆንም፣ ድመት ማሳደግ በራሱ የበሽታውን ተጋላጭነት ያን ያህል የሚጨምር አይመስልም።

ቀደም ሲል በቶክሶፕላዝሞሲስ ተይዘው ከነበረ፣ ቲ. ጎንዲ በሰውነትዎ ውስጥ በቋጠሮ ሽፋን (ሲስት/cysts) ውስጥ ይኖራል። የበሽታ መከላከል አቅምዎ በሚዳከምበት ጊዜ፣ እንደገና በማገርሸት (በመቀስቀስ) ሊያሳምምዎ ይችላል።

በእርግዝና ወቅት ወይም እርጉዝ ከመሆንዎ ጥቂት ቀደም ብሎ በቶክሶፕላዝሞሲስ ከተያዙ፣ ጥገኛ ተሕዋሱን በእንግዴ ልጅ (placenta) በኩል ወደ ፅንሱ ሊያስተላልፉ ይችላሉ። ይህም የፅንስ መቋረጥን ወይም በልጅዎ ላይ ከባድ የጤና ችግሮች የመከሰት ዕድልን ይጨምራል።

ተጓዳኝ የጤና እክሎች (Complications)

የተዳከመ የበሽታ መከላከል አቅም ካለዎት ከቶክሶፕላዝሞሲስ ጋር ለተያያዙ ከባድ ተጓዳኝ የጤና እክሎች የመጋለጥ ዕድልዎ ከፍተኛ ነው። የተወሰኑት ተጓዳኝ እክሎች ለሕይወት አስጊ (ገዳይ) ሊሆኑ ይችላሉ። እነዚህም የሚከተሉትን ያካትታሉ፦

• የጉበት እና የስፕሊን (ጣፊያ) ማበጥ ወይም መጠን መጨመር
• የአንጎል መቆጣት/እብጠት (ኢንሴፋላይተስ / Encephalitis) ወይም የአንጎል እና የህብለ-ሰረሰር ሽፋን መቆጣት (ማጅራት ገትር / Meningitis)
• የልብ ጡንቻ መቆጣት (ማዮካርዳይተስ / Myocarditis) ወይም የልብ ሽፋን ከረጢት መቆጣት (ፔሪካርዳይተስ / Pericarditis)
• የሳንባ ምች (Pneumonia)
• የመተንፈሻ አካላት ሥራ ማቆም / ከባድ የመተንፈስ ድካም (Respiratory failure)
• የውስጥ አካላት መጎዳት

በእርግዝና ወቅት የሚከሰት ኢንፌክሽን የፅንስ መጨንገፍን ወይም የሞተ ልጅ መወለድን (stillbirth) ሊያስከትል ይችላል። በቶክሶፕላዝሞሲስ ተይዞ መወለድ የሚያስከትላቸው ተጓዳኝ ችግሮች የሚከተሉትን ያካትታሉ፦

• የዕይታ ችግሮች
• ዓይነ-ስውርነት (ሙሉ በሙሉ ማየት አለመቻል)
• የእድገት መዘግየት
• የመማር እና የመረዳት ችሎታ ልዩነቶች

ምርመራ እና መመርመሪያ ዘዴዎች

ሐኪሞች ቶክሶፕላዝሞሲስን እንዴት ይመረምራሉ?

ቶክሶፕላዝሞሲስን ለመመርመር፣ የጤና ባለሙያዎ አካላዊ ምርመራ ያደርግልዎታል እንዲሁም ስለ ምልክቶችዎ ይጠይቅዎታል። የሚከተሉትን ምርመራዎች ሊያዝዙ ይችላሉ፦

• የደም ምርመራ፦ ቶክሶፕላዝሞሲስን ለመመርመር የደም ምርመራ ሁልጊዜ ማለት ይቻላል ይከናወናል። የጤና ባለሙያዎ የቲ. ጎንዲን ፀረ-እንግዳ አካላት (antibodies) ለመፈለግ የደምዎን ናሙና ወደ ላቦራቶሪ ይልካል። በተጨማሪም የተሕዋሱን ክፍሎች (DNA) ሊመረምሩ ይችላሉ።
• የሕብረ-ሕዋስ ምርመራ (ባዮፕሲ / Biopsy)፦ አልፎ አልፎ፣ የጤና ባለሙያዎ አነስተኛ መጠን ያለው የሰውነት ሕብረ-ሕዋስ ናሙና በመውሰድ የቲ. ጎንዲ ተሕዋስ ምልክቶች መኖራቸውን ለማረጋገጥ ወደ ላቦራቶሪ ሊልክ ይችላል።

በአንጎልዎ ውስጥ የቶክሶፕላዝሞሲስ ምልክቶች ካሉብዎት፣ የጤና ባለሙያዎ የሚከተሉትን ሊያዝዙ ይችላሉ፦

• የምስል ምርመራ (Imaging)፦ የሲቲ ስካን (CT scan) ወይም ኤምአርአይ (MRI) ምርመራ በአንጎልዎ ወይም በህብለ-ሰረሰርዎ ላይ የኢንፌክሽን ምልክቶች መኖራቸውን ሊያሳይ ይችላል።
• የአከርካሪ ፈሳሽ ምርመራ (ለምባር ፓንክቸር / Lumbar puncture)፦ ላቦራቶሪው ከአከርካሪ አጥንት በሚወሰድ የአንጎልና ህብለ-ሰረሰር ፈሳሽ (CSF) ናሙና ውስጥ የቲ. ጎንዲ ምልክቶች መኖራቸውን ይመረምራል።

እርጉዝ ከሆኑ እና በቶክሶፕላዝሞሲስ ከተያዙ፣ የጤና ባለሙያዎ የሚከተሉትን ሊያዝዙ ይችላሉ፦

• የፅንስ ከረጢት ፈሳሽ ምርመራ (አምኒዮሴንቴሲስ / Amniocentesis)፦ የእርግዝና ክትትል ባለሙያዎ የቲ. ጎንዲ ምልክቶችን ለመፈለግ ፅንሱን ከቦ የሚገኘውን ፈሳሽ (amniotic fluid) ናሙና ወደ ላቦራቶሪ ይልካል።
• አልትራሳውንድ (Ultrasound)፦ ይህ ምርመራ በራሱ ቶክሶፕላዝሞሲስን ማረጋገጥ ባይችልም፣ በኢንፌክሽኑ ምክንያት በፅንሱ አንጎል ላይ የደረሱ ለውጦችን ሊያሳይ ይችላል።

እንክብካቤ እና ሕክምና

ቶክሶፕላዝሞሲስ እንዴት ይታከማል?

የጤና ባለሙያዎች ቶክሶፕላዝሞሲስን የሚያክሙት የጥገኛ ተሕዋስያን መከላከያ (antiparasitic) እና አንቲባዮቲክስ መድኃኒቶችን በማቀናጀት ነው። እነዚህም ቲ. ጎንዲ በሰውነትዎ ውስጥ እንዳያድግና እንዳይራባ ያግዱታል። በተጨማሪም የጥገኛ ተሕዋስያን መከላከያ መድኃኒቶችን የጎንዮሽ ጉዳት ለመቀነስ ፎሊኒክ አሲድ (folinic acid) ሊሰጥዎት ይችላል።

ሕክምናው ውጤታማ የሚሆነው ተሕዋሳቱ ንቁ (active) በሚሆኑበት ጊዜ ብቻ ነው። በሰውነትዎ ውስጥ ያስቀመጧቸውን የቋጠሮ ሽፋኖች (ሲስቶች) ማስወገድ አይችልም። የተዳከመ የበሽታ መከላከል አቅም ከሌለዎት እና ምንም ዓይነት ምልክት ካላሳዩ ሕክምና ላያስፈልግዎት ይችላል።

ተለይተው የሚሰጡ መድኃኒቶች

ቶክሶፕላዝሞሲስን ለማከም የሚያገለግሉ የተለመዱ መድኃኒቶች የሚከተሉትን ያካትታሉ፦

• ፒሪሜታሚን (Pyrimethamine)
• ሰልፋዲያዚን (Sulfadiazine)
• አቶቫኳን (Atovaquone)
• ስፒራማይሲን (Spiramycin - ከ18 ሳምንት እርግዝና በፊት)
• ትራይሜቶፕሪም-ሰልፋሜቶክሳዞል (Trimethoprim-sulfamethoxazole)
• ክሊንዳማይሲን (Clindamycin)
• ሉኮቮሪን (Leucovorin)

የምግብ አዘገጃጀት ንጽህናን መጠበቅ እና እጅን መታጠብ ቶክሶፕላዝሞሲስን ለመከላከል የሚረዱ እጅግ ወሳኝ እርምጃዎች ናቸው፦

• ሥጋ ከመመገብዎ በፊት በአግባቡ የማቀዝቀዝ (ፍሪጅ ውስጥ የማስቀመጥ) እና በሚገባ የማብሰል ደንቦችን ይከተሉ።
• አትክልትና ፍራፍሬዎችን ከመመገብዎ በፊት ልጣጩን ይላጡ ወይም በሚገባ ያጥቧቸው።
• የምግብ መክተፊያ ሰሌዳዎችን፣ የኩሽና ጠረጴዛዎችን፣ የወጥ ቤት ዕቃዎችን እና ሰሃኖችን ከተጠቀሙ በኋላ በውሃና በሳሙና ያጥቡ።
• ያልተፈላ/ያልተቀቀለ (ያልተፓስቸራይዝድ) ወተት ወይም ያልታከመ/ያልተጣራ ውሃ አይጠጡ።
• ጥሬ ወይም በሚገባ ያልበሰሉ የባህር ምግቦችን (እንደ ክላም፣ ኦይስተር ወይም ሙስልስ ያሉትን) አይመገቡ።
• የጓሮ አትክልት ሥራ ሲሰሩ እንዲሁም ከአፈር ወይም ከአሸዋ ጋር ንክኪ ሲኖርዎት ጓንት ያድርጉ። ከጨረሱም በኋላ እጅዎን በውሃ እና በሳሙና ይታጠቡ።
• ከቤት ውጭ ያሉ የአሸዋ ሳጥኖችን (የልጆች መጫወቻዎችን) ይሸፍኑ።
• ለድመቶች ጥሬ ወይም በሚገባ ያልበሰለ ሥጋ አይመግቡ።
• የድመት መፀዳጃ ሳጥንን/ቆሻሻን በየቀኑ ይቀይሩ። በሚቀይሩበት ጊዜ ጓንት ያድርጉ፤ ከጨረሱም በኋላ እጅዎን በውሃ እና በሳሙና ይታጠቡ።
• ድመቶችን ቤት ውስጥ ብቻ ያቆዩ (ከቤት ውጭ እንዳይዞሩ ያድርጉ)።

እርጉዝ ከሆኑ ወይም የተዳከመ የበሽታ መከላከል አቅም ካለዎት የሚከተሉትን ተጨማሪ ጥንቃቄዎች ይውሰዱ፦

• ከተቻለ የድመት መፀዳጃ ሳጥንን በራስዎ ከማጽዳት/ከመቀየር ይቆጠቡ።
• የግድ ማጽዳት ካለብዎት፣ ለአንድ ጊዜ አገልግሎት የሚውሉ ጓንቶችን (disposable gloves) ይጠቀሙ፤ ከጨረሱም በኋላ እጅዎን በሚገባ ይታጠቡ።
• አዲስ ድመት አያምጡ ወይም የጎዳና ድመቶችን ወደ ቤት አያስገቡ።